بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

پیشگفتار
سپاس خدای را سزا بود که نام او آغازگرکارهای عاشقانش وذکر اومایه آرامش دل عارفانش و درود وسلام  بی کران حضرتش برخاتم پیمبران،برحضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه وآله وسلم)وبر
اهل بیت اطهرش وسلام برآن یارغایب ازنظر حضرت مهدی (روحی وارواح العالمین له الفداء)ودرود بی
کران الهی برروح پرفتوح امام راحل امت وبرشهدای والامقام دفاع مقدس بالأخص شهید حاج حسین خرازی وباتشکر وقدردانی از
استاد رضازاده وتمام کسانی دراین تحقیق بنده را یاری کرده اند.
این تحقیق ناچیز وکم ارزش را به روان پاک ومقدسه اُم ابیها حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)وحضرت
معصومه (سلام الله علیها) وشهدای انقلاب اسلامی تقدیم می کنم.


چکیده
  موضوعی که در این تحقیق پیرامون آن تحقیق ومطالبی جمع آوری شده است تحت عنوان(اقسام داشتن فاعل)می باشد که هدف محقق از این تحقیق رسیدن به این مطلب می باشد که آیا در زبان عرب فاعل به اقسام دیگری استعمال شده است یا خیر؟
برای رسیدن به نتیجه ی این مسأله سیری گذرانده شده است که به طور اجمال دردو فصل بیان شده است.
درفصل اول به بیان تعریف مفهوم فاعل ازدوحیث لغوی واصطلاحی ودرفصل دوم به بیان اقسام
فاعل ،اولاازجهت اسم بودن وسپس ازحیث اعراب ظاهریشودر انتها از حیث لفظ یامعنایی آن پرداخته شده ودرپایان نیز نتیجه گیری ای کلی ازمطالب آورده شده بیان شده است.


Contents
مقدمه   ..................................................................................................................... 2
هدف، غایت، ضرورت:  .................................................................................................  2
جایگاه:   ....................................................................................................................  2
روش تحقیق:  ............................................................................................................  2
فصل اول : تعاریف   .....................................................................................................  3
تعریف فاعل  ..............................................................................................................  3
لغوی:   .....................................................................................................................  3
اصطلاحی:  ...............................................................................................................  3
فصل دوم: اقسام  ......................................................................................................  4
اقسام فاعل:   ...........................................................................................................  4
الف:  فاعل از جهت اسم بودن درجمله به سه قسم تقسیم می شود:   ..........................  4
ب)اقسام فاعل از حیث اعراب ظاهری:   .........................................................................  5
ج)اقسام فاعل از حیث لفظ  یا معنا:  .............................................................................  5
نکته :   .....................................................................................................................  6
نتیجه گیری:   ............................................................................................................  7
منابع   ......................................................................................................................  8


مقدمه

هدف، غایت، ضرورت:
إن شاء الله بعد از مطالعه این تحقیق خواهید دانست که فاعل به چه صورت هایی در کلام ظاهر می شود. همچنین ضرورت وهدف از این امر نیز پی بردن به معنای دقیق آیات قرآن کریم وهمچنین روایات ائمه معصومین (صلوات الله علیهم اجمعین ) وجلوگیری از خطای در فهم معانی آن ها می باشد .
جایگاه:
این بحث درکتب نحوی پس ازتقسیم اسماءازجهت إعراب حرف آخر شان به سه  قسم مرفوعات ومنصوبات مجرورات دربخش اسامی مرفوع  قرارگرفته است.


روش تحقیق:
 این تحقیق در ابتدا با راهنمایی استاد مشاور شروع گشته ودر ادامه از منابع اطلاعاتی همچون کتبهای معتبر(به صورت نرم افزار)استفاده شده است.
در پردازش این داده ها به صورت کلی روش تحلیلی بکار برده شده ودرروش داوری پس از مطالعه مطالب ازبین مطالب بزرگان باتفکر درآنها نتیجه ای أخذ شده است.



فصل اول : تعاریف

تعریف فاعل

  لغوی:
         اسم فاعل از فِعل(عمل)است.
  اصطلاحی:
             اسمیست مرفوع یاآنچه که به آن تأویل می رود ،قبلش فعل تام یا شبه  آن است واین اسمیست                     که فعل راانجام داده یافعل به وسیله ی آن برپا شده است.


فصل دوم: اقسام

اقسام فاعل :
الف:  فاعل از جهت اسم بودن درجمله به سه قسم تقسیم می شود:

1-اسم صریح:
             مثل «شرح المعلّم الدّرس» ( «شرح»: فعل ماضی مبنيّ بر فتح - «المعلّم»: فاعل «شرح» مرفوع بالضمّة - «الدّرس»: مفعول به منصوب بالفتحة ).
2-اسم ضمیر:
             که خود نیز به دوصورت است:
الف) ضمیرظاهر:
               مثل«ذهبت إلى المدرسة» ( «ذهبت»: فعل ماضی مبنيّ برسكون والتاء ضمير متصل مبني بر ضمّ درمحل رفع وفاعل)

ب) ضمیرمستتر:
               مثل: «قم بعملك خير قيام» فاعل «قم» ضمير مستتر وجوبی «أنت».


3-اسم مؤوّل به صریح:
               مثل «يسرّني أن تفوز» ( «يسرّني»: فعل مضارع مرفوع . ونون برای   وقاية میباشد. و الياء ضمير متّصل مبنيّ برسكون در محل نصب و مفعول به. «أن»: حرف مصدريّ و نصب و استقبال. «تفوز»: فعل مضارع منصوب ب «أن» و علامة نصبش فتحه است. و فاعلش ضمير مستتر درآن است که وجوبا درتقدیر است یعنی أنت. و مصدر مؤوّل از«أن تفوز»: فوزك می باشد که فاعل «يسرّني»است).


ب)اقسام فاعل از حیث اعراب ظاهری:
                 اصل درفاعل مرفوع بودن است مثل مثال های گذشته ولی جایز است که درلفظ مجرور باشد ودرمحل مرفوع مثل: «يسرّني منح التلميذ الفقير مالا». كلمه ی «منح»  مصدریست که جاری مجرای فعل است و به فاعلش «التلميذ» اضافه شده پس «التلميذ» درلفظ مجرورودرمحل مرفوع است. وگاهی نیزبه وسیله ی حرف جر زائد مجرورمی شودکه آن حروف عبارت است از«من»، «الباء»، اللّام، مثل: «ما جاء من أحد» «أحد»: اسم مجرور ب «من»زائده لفظا ومرفوع محلّا بنابرفاعل بودن برای«جاء» و مثل: «هيهات لفوز الكسالى في امتحاناتهم».«فوز» مصدر مجرور لفظا ب«لام»  زائده ومرفوع محلّا بنابرفاعل بودن برای اسم فعل «هيهات»، و مثل آیه ی: وَ كَفى‏ بِاللَّهِ نَصِيراً «باللّه» اسم جلاله مجرور ب«باء» زائده لفظا ومرفوع محلّا بنابرفاعل بودن برای كفى.
ج)اقسام فاعل از حیث لفظ  یا معنا:
 بیشترمثال هایی که چندی قبل زده شد ازنوع فاعل لفظیست امافاعل معنوی آن فاعلیست که در ظاهر اعراب فاعل را دارا نبوده اما از لحاظ معنا  فاعل آن فعل می باشد.مثل و كَفى‏ بِاللَّهِ نَصِيراً «باللّه» اسم جلاله مجرور ب«باء» زائده لفظا ومرفوع محلّا بنابرفاعل بودن برای كفى.


نکته :
       هنگامی که برفاعل مجرور، معطوفی عطف شود جایز است که بنابر تابعیت بر محل ، معطوف رامرفوع وبنابرعطف بر لفظ آن رامجرور کنیم، مثل: «كفى بالحقّ و المثل العليا نصيرا» جردادن  «المثل» بنابر تابعیت برلفظ آن، و رفع دادن بنابرمحل.



نتیجه گیری:
              درپایان حاصل آن است که فاعل دارای اقسام می باشدکه عبارت است از :
1-ازجهت اسم بودن فاعل
الف )اسم صریح                                    
  ب)اسم ضمیر                                  
 ج)اسم موول به صریح
2-ازجهت اعراب آن درظاهر
الف:مرفوع           
ب-مجرور به حرف جر


منابع
-  كتاب الماء : ازدى، عبدالله بن محمد، - تهران، چاپ: اول، 1387 ه.ش.
2- تاج العروس :مرتضى زبيدى، محمد بن محمد، - بيروت، چاپ: اول، 1414 ه.ق.
3- المعجم المفصل في الأعراب :خطيب، ظاهر يوسف، ، 1جلد، دار الكتب العلمية - بيروت - لبنان، چاپ: 4.
4-المعجم المفصل في النحو العربی : بابتى، عزيزه فوال، ، 2جلد، دار الكتب العلمية - بيروت - لبنان، چاپ: 1.
5- النحو الوافي مع ربطه بالأساليب الرفيعة و الحياة اللغوية المتجددة :حسن، عباس، ، 4جلد، ناصر خسرو - تهران - ايران، چاپ: 2، 1367 ه.ش.
6- علوم العربية:حسينى طهرانى، هاشم، 2جلد، مفيد - تهران - ايران، چاپ: 2، 1364 ه.ش.
7- مبادي العربية في الصرف و النحو: شرتونى، رشيد، مبادي العربية في الصرف و النحو، 4جلد، دار العلم - قم - ايران، چاپ: 3، 1387 ه.ش.
8- موسوعة النحو و الصرف و الإعراب :يعقوب، اميل، ، 1جلد، دار العلم للملايين - بيروت - لبنان، چاپ: 1، 1367 ه.ش.


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.