بسم الله الرحمن الرحیم



پیش گفتار:
حمد و سپاس خداوند متعال را که طاعتش موجب قربت است و شکرش مزید نعمت . وسلام و صلوات بر پیامبر
رحمت حضرت محمد مصطفی و درود بر روان پاک امام و شهدا .
با تشکر از معاونت پژوهش مدرسه علمیه ی حقانی و همچنین استاد گرامی حضرت حجت الاسلام رضا زاده که
بنده را در نگارش این پژوهش یاری نمودند.
این کار نا قابل را به عموی شهیدم علی آدینه تقدیم می کنم.
چکیده
در هر علمی مباحث آن علم حول موضوع آن علم میچرخد در واقع در هر علمی از عوارض ذاتیه موضوع آن علم
بحث میشود.منطق نیز به عنوان یک علم ابزاری برای موضوع آن اقوال مختلفی وجود دارد.
به عقیده فارابی موضوع علم منطق الفاظ است از آن نظر که بر معقولات دلالت دارند
به عقیده ابن سینا و پیروانش موضوع علم منطق معقولات ثانی مستند به معقولات اولی است
متاخران از قول ابن سینا و پیروانش عدول کرده و موضوع علم منطق را به گونه های مختلفی بیان داشته اند:
گویا بغدادی موضوع علم منطق را خود معلومات پیشین قرار داده است ،و شیخ اشراق افزون بر آنکه موضوع منطق
را معقولات ثانی از حیث صلاحیت تادی به مطلوب و عدم آن قرار داده ،موضوع آن را تصور و تصدیق از حیث
ایصال نیز لحاظ کرده است
از این رو محقق طوسی و پیروانش مانند علامه حلی ، قطب شیرازی و قطب رازی ، رای متاخران را نادرست و
موضوع علم منطق را همان معقول ثانی از آن جهت که در آن از معلوم به مجهول یا شبه مجهول ، مانند الزامات
،اقناعات،تخیلات و مانند آن رسییده میشود دانسته اند.
از دید گاه بعضی منطق دانان ،مانند تهانوی ،ابن ترکه ،حکیم سبزواری و آشتیانی به دست می آید که رای دوم و
سوم متخالف نیستند ؛زیرا چه موضوع علم منطق را معقول ثانی از آن حیث که موصل به مجهول اند بدانیم ، چه
تصورات و تصدیقات از جهت حیثیت مذکور یا از جهت این که در ایصال نافع یا مانع اند، در نظر بگیریم ، با هم
فرقی ندارند.


فهرست
مقدمه ................................................................................................. 2
-1 تبیین مساله .................................................................................... 2
-2 مسائل اصلی و فرعی ........................................................................ 3
-1 مفهوم شناسی ................................................................................ 3
فصل اول )اقوال( ..................................................................................... 5
فصل دوم)جمع بندی( ............................................................................. 8
فهرست منابع ....................................................................................... 9
2
مقدمه
-1 تبیین مساله
-توضیح مساله
در هر علمی اولین چیزی که مورد بحث واقع می شود موضوع آن علم است چرا که در هر علمی مباحث آن علم
حول موضوع آن می چرخد. حال سوال این جا است که واقعا موضوع منطق چیست؟
--موضوع:منطق محمول:دارای موضوع نسبت: دارای موضوع بودن منطق
--گونه شناسی:
اس المطالب: این مساله از نوع مطلب ما است زیرا سوال از چیستی موضوع منطق صورت گرفته.
نوع حمل : این مساله به لحاظ حمل، حمل شایع صناعی است زیرا علم منطق که همان مجموعه گزاره هایی است
که به هدف عصمت ذهن از خطا در ذهن من مصداق پیدا کرده است آیا حول محور موضوع میچرخد یا نه.
نوع موضوع: موضوع منطق بحثی ذهنی و اعتباری میباشد و در خارج و نفس الامر وجود ندارد .
این مساله از نوع قضیه شخصیه است چرا که موضوع آن یعنی منطق جزئی است.
-اهمیت و ضرورت
اهمیت این بحث در جایی معلوم می شود که وقتی وارد علم منطق می شویم اگر موضوع آن را به درستی
ندانیم خیلی از مباحثی که اصلا ربطی به موضوع علم ما ندارند به خورد ما داده می شود ولی وقتی موضوع
علم منطق را دانستیم به راحتی به سر هر بحثی که میرسیم اول بررسی میکنیم که آیا به موضوع ما ربط
دارد یانه تا در مرحله بعد بخواهیم آن را فرا بگیریم.
-جایگاه
جایگاه موضوع منطق در مقدمه علم منطق مورد بحث واقع میشود.
3
-2 مسائل اصلی و فرعی
مسئله اصلی ما موضوع منطق است ومسائل فرعی که باید درباره آن صحبت شود تعریف موضوع علم و
تعریف خود منطق است.
-1 مفهوم شناسی
موضوع)منطق(
لغوی:
منطق به معنای تکلم میباشد و مجازا بر منشا آن یعنی تفکر و تعقل اطلاق میشود.
اصطلاحی:
منطق علمی است که راه های رسیدن به معلومات نظری تصوری یا تصدیقی را با استفاده از معلومات بدیهی تصوری
یا تصدیقی بررسی میکند.در منطق نشان داده میشود که معلومات باید دارای چه شرایط و ویژگی هایی باشند تا با
ترکیب آن ها بتوان به مجهولات در دو حوزه تصورات و تصدیقات رسید، و نیز تا چه میزان آنچه به مثابه معلومات
جدید به دست می آیند معتبر و قابل اعتمادند.
به تعبیر دیگر منطق علم اندیشه و فکر و نظر است.پس منطق علمی است که :
-1 شرایط تعریف را برای معلوم کردن تصورات مجهول بیان مکند و لغزش گاه های تعریف را نشان میدهد.
-2 شرایط استدلال را برای معلوم کردن گزاره ها و تصدیقات مجهول بیان میکند و لغزش گاه های احتمالی در مقام
استدلال را نشان میدهد. 1
1 سلیمانی امیری،عسگری،معیار دانش،جلد 1،صفحه 44
4
منطق به لحاظ غایتی که بر به کارگیری قواعد آن مترتب است به گونه ای دیگر نیز تعریف کرده اند: منطق ابزاری
قانونمند است که مراعات آن فکر را از لغزش مصون می دارد. 1
محمول)موضوع(
لغوی:
.2 مصدر است از ریشه وَضَ عَ- یَضَعُ و به معنای وضع شده میباشد
اصطلاحی:
3موضوع هر علم عبارت از امری است که در آن علم از خواص و اعراض ذاتی آن بحث میشود.
از نظر منطق دانان هر علمی باید دارای موضوعی باشد و مسائل آن حول محور موضوع قرار گیرند تا علوم از
بنا بر این هر علمی موضوعی دارد که از 4همدیگر متمایز شوند، زیرا در غیر این صورت مسائل تداخل میکنند.
از این رو عرضی ذاتی 5عوارض ذاتی آن بحث میشود، زیرا موضوع علم در موضوع مسئله به نحوی حضور دارد.
مسئله عرضی ذاتی موضوع علم نیز هست.
1 ابو علی حسین بن عبد الله بن سینا،الاشارات و التنبیهات مع الشرح،جلد 1،صفحه 9
2،جلد 1،صفحه 1534 معجم الوسیط، دکتر ابراهیم انیس...، مترجم:محمد بندر ریگی
3 جوهر النضید صفحه 212 /فالموضوع ما یبحث فی ذلک العلم عن اعراضه الذاتیه
4 قواعد الجلیه صفحه 189
5 المنطقیات جلد 1 صفحه 503
5


فصل اول )اقوال


منطق دانان مسلمان درباره موضوع علم سه قول بیان کرده اند.
دسته اول :به عقیده فارابی موضوع علم منطق الفاظ است از آن نظر که بر معقولات دلالت دارند.
نقد:
- این نظر غلط است چون نظر منطق به الفاظ بالعرض است.
-ابن سینا با این رای به شدت مخالفت کرده است ، زیرا اگر منطق دان بتواند معانی را با حیله دیگری غیر از به کار
گیری الفاظ بیان کند ، به کلی از الفاظ بی نیاز میشود.
دسته دوم: به عقیده ابن سینا و پیروانش موضوع علم منطق معقولات ثانی مستند به معقولات اولی است، از آن
به شرط 2 به تعبیر دیگر معقولات ثانی 1جهت که آن ها سبب رسیدن از معلومات )معقولات اولی( به مجهول هستند.
به 3آن که بتوان از آنها از معلوم به مجهول رسید ، یا در رسیدن به مجهول نافع یا مانع باشند ، موضوع منطق است.
بیان دیگر منطق دان به مفردات از این جهت که ماهیت اند یا گونه از وجود ذهنی یا خارجی دارند نظر نمیکند، بلکه
به آنها از این حیث که محمول،موضوع،کلی،جزئی و غیر آن قرار میگیرند، نظر میکند؛یعنی منطق دان به این امور از
این جهت که مستعد تالیف برای مرکب اند ، توجه میکند.بنا بر این علم منطق به ماهیت اشیا از ای حیث که محمول
،موضوع،کلی ،جزئی و... هستند و به مجهول میرسند، یا در رسیدن به آن نافع یا مانع اند توجه میکند،نه از آن نظر
4که اموری در ذهن اند و مابازایی در خارج ندارند.
1عبد الله بن سینا،التعلیقات،صفحه 163 ابو علی حسین بن
2 هرگاه چیزي بر چیز دیگري عارض گردد در نتیجه دو امر انتزاع ميشود یكي عروض و دیگر اتصاف و هرگاه نسبت این دو امر را با ظرف
. ذهن و خارج بسنجیم صور مختلفه چهار خواهد شد: 1. عروض و اتصاف در خارج 2. عروض و اتصاف در ذهن مانند كلي بودن انسان 5
عروض در ذهن و اتصاف در خارج مانند ابویت و عمر زید را 4. عروض در خارج و اتصاف در ذهن كه این غیر ممكن است. و معقولات
ثانویه در نزد منطقي قسم دوم است و در نزد حكیم قسم دوم و سوم است. رهبر خرد
3عبد الله بن سینا،التعلیقات،صفحه 168 ابو علی حسین بن
4عبد الله بن سینا، الشفا ،المدخل ،صفحه 22 ابو علی حسین بن
6
نقد:
موضوع یك علم آن چیزی است که از عوارض ذاتیه آن بحث میکنند و در منطق از نفس معقولات ثانیه هم بحث
میشود و در یك علم از نفس موضوع بحث نمیشود.
دسته سوم: متاخران از قول ابن سینا و پیروانش عدول کرده و موضوع علم منطق را به گونه های مختلفی بیان
داشته اند:
،و شیخ اشراق افزون بر آنکه موضوع 1 گویا بغدادی موضوع علم منطق را خود معلومات پیشین قرار داده است
منطق را معقولات ثانی از حیث صلاحیت تادی به مطلوب و عدم آن قرار داده ،موضوع آن را تصور و تصدیق از
.همان گونه که اثر الدین ابهری موضوع منطق را تصورات و تصدیقات قرار داده 2حیث ایصال نیز لحاظ کرده است
است ؛زیرا منطق دانان از موصل به تصور و از چیزی که موصل تصور بر آن متوقف است مانند کلیت ،جزئیت
،ذاتیت و عرضیت و نظیر آن و از موصل به تصدیق و از چیزی که موصل به تصدیق بر آن توقف قریب دارد، مانند
این که شیئی ،قضیه،عکس قضیه ،یا نقیض قضیه باشد و یا توقف بعید دارد، مانند این که شیئی، موضوع یا محمول
3باشد ،بحث میکند، و این امور احوالی هستند که بر تصور و تصدیق عارض میشوند.
نقد: ولی باید توجه داشت که تبیین تصور جزئیت ،کلیت ، ذاتیت وعرضیت از مسائل منطق نیست؛چه تصدیق به
این امور برای اشیای خارجی ،بحث منطقی نیست.بنا بر این بحث از وجود کلی طبیعی در خارج و این که نوع
ماهیتِ محصله ،و جنس ماهیت مبهمه، و فصل علت جنس است و این که لازم بین و غیر بین در خارج موجودند
،همگی همگی بحث از موصل به مجهول یا مفید در ایصال نیستند.بنا بر این این امور در موضوع منطق اندراج نمی
4یابند و بحث از آنها یا بر سبیل مبادی علم منطق است یا برای تتمیم صناعت منطق.
1 ابو البرکات بغدادی، المعتبر ،صفحه 6
2 شهاب الدین سهروردی ، المشارع و المطارحات ،صفحه 9
3 اثیر الدین ابهری ،تنزیل الافکار،صفحه 144
4 قطب رازی ،شرح المطالع،صفحه 19
7
از این رو محقق طوسی و پیروانش مانند علامه حلی ، قطب شیرازی و قطب رازی ، رای متاخران را نادرست و
موضوع علم منطق را همان معقول ثانی از آن جهت که در آن از معلوم به مجهول یا شبه مجهول ، مانند الزامات
1،اقناعات،تخیلات و مانند آن رسییده میشود دانسته اند.
از دید گاه بعضی منطق دانان ،مانند تهانوی ،ابن ترکه ،حکیم سبزواری و آشتیانی به دست می آید که رای دوم و
سوم متخالف نیستند ؛زیرا چه موضوع علم منطق را معقول ثانی از آن حیث که موصل به مجهول اند بدانیم ، چه
تصورات و تصدیقات از جهت حیثیت مذکور یا از جهت این که در ایصال نافع یا مانع اند، در نظر بگیریم ، با هم
2فرقی ندارند.
1 محمد بن طوسی ، تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار ،صفحه 144
جمال الدین حسن الحلی ،الاسرارالخفیه،صفحه 11
قطب الدین شیرازی ،دره التاج ،صفحه 504
2 سلیمانی امیری،عسگری،معیار دانش،جلد 1،صفحه 48

 


فصل دوم
جمع بندی


1. علم گاه حضوری است و گاه حصولی منطق فقط با حصولی کار دارد
2. علم حصولی یا با واسطه است یا بلاواسطه اگر بلاواسطه باشد که منطق دربارة آن سخن نمیگوید پس منطق فقط
درباره معلومات باواسطه بحث میکند
5. علم منطق از کیفیت تحصیل معلومات با واسطه سخن میگوید لیکن در واقع همان تفکر را بحث میکند.

فهرست منابع


-1 الاشارات و التنبیهات ، شیخ الرئیس ابن سینا، ، جلد 1، چاپ: اول ،نشر البلاغة - قم، 1731
-2 التعلیقات،شیخ الرئیس ابن سینا، جلد 1، مکتبة الاعلام الاسلامى - بیروت، ابو البرکات، المعتبر فى الحکمة،
جلد 7، دانشگاه اصفهان - اصفهان، چاپ: دوم، 1737 ه ش
3-الجوهر 1 . النضید ،الخواجة نصیر الدین الطوسى-العلامة الحلى، جلد 1، چاپ: پنجم ،انتشارات بیدار ، قم، ، 1731
درة التاج، قطب الدین شیرازى، جلد 1، چاپ: سوم، انتشارات حکمت - تهران، 1731 ه ش. -4
رهبر خرد،آقا میرزا محمود مجتهد خراسانی،قدس،قم، 1583 -5
-6 الشفاء)المنطق(، شیخ الرئیس ابن سینا، جلد 4، مکتبة آیة الله المرعشى - قم، ، 1444 ه ق.
7 ا - لقواعد الجلیة فی شرح الرسالة الشمسیة، العلامة الحلى، ، جلد 1، چاپ: اول، موسسة النشر الاسلامى - قم، ،
1411
-معجم الوسیط، دکتر ابراهیم انیس...، مترجم:محمد بندر ریگی،انتشارات اسلامی،قم، 1589 8
-معیار دانش،عسگری سلیمانی امیری،چاپ اول،انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ،قم، 1592 9
منطق پیشرفته،عسگری سلیمانی امیری،چاپ اول،مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، توحید،قم، 1589 -10
11 ا - لمنطقیات للفارابى، ابو نصر الفارابى، ، جلد 7، چاپ: اول، مکتبة آیة اللّه المرعشى - قم، 1441 ه ق.


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.