بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

پیشگفتار

سپاس از آن خدایی است که دانش را ارزانی گوهر عقل و فهم رامایه کرامت او قرارداد و درود بی پایان بر آخرین فرستاده او وخاندان پاکشان کز جان خویش برای هدایت و رهنمونی بشر به سرمقصد سعادت گذشتند و سپاس از آموزگارانی که گوهرهای نابدانایی را در وجود ما نهادند.

تقدیم میکنم ثواب این اثر را به روح مطهر شهدا و مادر تمام شهیدان،حضرت زهرا سلام الله علیها

چکیده

ظهور تفکر برگشت پذیری معانی کلمات به یک معنا که بعدها از تفکرات و مباحث مهم و قابل اهمیت شمرده شد و بعدها در علوم مورد بحث قرار گرفت زیرا فهم چندین معنا از یک لفظ در علومی که مستقیما با الفاظ در ارتباط بودند قابل توجه بود.

حال به دلایل گوناگون از جمله حکمت واضع در میابیم که اصل این است که برای هر معنا یک لفظ وضع شده باشد ولی از طرف دیگر وقتی استقراء میکنیم میبینیم که خلاف این قضیه بسیار روی داده است و برای یک لفظ بیش از یک معنا گفته شده است که هم در اسماء هم در حروف و هم در افعال

مشاهده شده است.

از بین این معانی یک سری معانی مجازی است که اشکالی در این که یک لفظ چندین معنای مجازی داشته باشد وجود ندارد ولی معانی حقیقی را باید چه بکنیم؟

جواب این است که ما باید در این جا سعی کنیم که بقیه معانی را به یک معنای واحد برگردانیم و اگر نشد به یک معنا برگردانیم بهتر است طبق اصل تقلیل معنا همه را به کم ترین میزان ممکن برگردانیم.

برای مثال مشاهده شده است که برای باب افعال تا هفده معنا هم شمرده شده اند ولی همه ی این ها را میتوان به دو معنای جعل و نقل برگرداند.

 


Contents
مقدمه ......................... ................................ ................................ .................................. 7
تبیین مسئله . ..... ................................ ........................................................................... 8
توضیح مسئله . ............... ................................ ................................ ............................... 8
اهمیت و ضرورت .......... ................................ ................................ ................................... 8
جایگاه ..................... ................................ ................................ ...................................... 8
بخش اول :

مفهوم شناسی ................................................................................................................ 9
مفوم شناسی لغوی: .. . ....... ................................ ......................................................... 10
مفهوم شناسی اصطلاحی:  ................................ ..................................... ...................... 10
بخش دوم : ................................ ................................ .............................................. .

بیان اصل اولی در اشتراک ................................................................................................. 13
فصل اول :اقسام لفظ . ...... ................................ .................................... ........................ 14
اصل وجود یک لفظ برای هر معنا است

فصل دوم:

بیان وقوع خلاف اصل  بخش سوم....................................................................................... 17
مقدمه . .................... ................................ ................................ ................................... 18
فصل اول: وجود اشتراک لفظی در قرآن . . . . . ............ ................................ ....................... 18
فصل دوم :اشتراک لفظی در ترجمه ........................ ................................ ......................... 19
قول علامه مصطفوی در التحقیق ........................... ................................ .......................... 20

تطبیق در باب افعال بخش چهارم........................................................................................ 21
مقدمه:  . ................... ................................ ................................ ................................. 22
فصل اول: معانىبابافعال ................................ ................................ ................................... 22
1 تعدیة .- .............. ................................ ................................ ...................................... 22
( 2 تعریض( - .......... ................................ ................................ ...................................... 23
( 3 وجدان الصّفة( ... ................................ ................................ ...................................... 23
( 4 دخول وقت( ..... ................................ ................................ ....................................... 24
( 5 مضىّ وقت( . - ...... ................................ .................................. ................................ 24
( 6 وصول وقت( . ..... ................................ ................................ ..................................... 24
( 7 نسبت فعل به غیر فاعل( - .......................... ................................ .............................. 25
( 8 اصابة( .- ........... ................................ .................................. ................................... 25
( 9 واجدیّة( ......... ................................ ................................ ........................................ 25
( 10 وفور واجدیّة( .. ................................ ................................. ..................................... 26
( 11 سلب(  .......... ................................ .................................. .................................... 26
( 12 اتیان الشّىء( .. ................................ ................................. .................................... 26
( 13 اختیار(  ......... ................................ .................................. ..................................... 26
( 14 جعل الشّىء(  ... ................................ ................................. .................................. 27
( 15 امتناع( ........ ................................ ................................. ....................................... 27
( 16 اعانة( .- .......... ................................ ................................. ................................... 27
( 17 ضدّ ثلاثى مجرّد( .............................. ................................ ..................................... 27
فصل دوم: برگرداندن معانی باب افعال به دو معنا  ............ .................................................. 28
1 جعل)گرداندن(.... ................................ ................................ ....................................... 28
2 . نقل . ................ ................................ ................................ .................................... 30
نتیجه گیری  .............. ................................ ................................ ................................. 30
منابع ........................ ................................ ................................ ................................. 31

 

مقدمه

ظهور تفکر برگشت پذیری معانی کلمات به یک معنا که بعدها از تفکرات و مباحث مهم و قابل اهمیت شمرده شد در ابتدا به دست ابن درید متوفای 321 هجری قمری بوده و به وسیله ابو علی فارسی متوفای 377 ادامه پیدا کرد و بعدها در علوم مورد بحث قرار گرفت زیرا فهم چندین معنا از یک لفظ در علومی که مستقیما با الفاظ در ارتباط بودند قابل توجه بود. حال ما میخواهیم ببینیم که .» برگشت پذیری معانی کلمات به یک معنا « آیا میتوان این اصل را ثابت کرد که میگوید در این پژوهش و در بخش اول آن به بیان مفهوم شناسی پرداختم و سپس در بخش دوم اقسام لفظ را را » وجود یک لفظ برای هر معنا است « بررسی میکنیم و میخواهیم ببینیم که آیا میتوان این اصل اثبات کرد؟

سپس در بخش سوم و در قرآن کریم این اصل را بررسی میکنیم تا ببینیم که آیا در قرآن نیز از این اصل استفاده شده یا خیر ؟

در انتها و در بخش چهارم معانی باب افعال و این که آیا میتوان گفت معانی باب افعال به یک معنا مشترک برگشت دارند را بررسی میکنیم و همه معانی بیان شده را به دو معنای جعل و نقل برمیگردانیم .

تبیین مسئله

توضیح مسئله

موضوع،محمول، نسبت حکمیه

مسئله:آیا معانی مختلف کلمات قابل برگشت به یک معنا هستند ؟

در این مسئله،موضوع ما معانی مختلف کلمات میباشد و محمول آن قابلیت بازگشت به یک معنا بودن است و نسبت حکمیه آن نیز است یا نیست میباشد.

اهمیت و ضرورت این مبحث منشاءهای مختلفی دارد و بیشتر زبان شناسانه و کلامی هستند که سرچشمه ی بوجود آمدن این مبحث ها شده است.

بعدها نیز نظرات متفاوت و زیادی در این باب ارائه شده است تا آنکه متاخرین از علماء هم در باره ٱن نظر دارند. واین سخن مبنای هر لغوی میباشد که باید قبل از ورود چندین مسئله را حل کرده باشد که یکی هم همین مسئله میباشد .

جایگاه

از این بحث در علم نحو از جمله در معانی حروف سخن به عمل می آید و جزء مبانی لغوی در علم لغت است و در علم صرف در معانی ابواب و چند جای دیگر نقش مهمی دارد..به دلایلی در بخش الفاظ علم اصول و منطق هم بحث شده است ولی جایگاه دقیق ان در علم صرف عبارت است از : بخش فعل و در آن بخش ابواب ثلاثی مزید و در ابواب ثلاثی مزید در بخش معانی آن و مخصوصا معانی باب افعال بحث میشود.

 

بخش اول:   مفهوم شناسی

مفهوم شناسی لغوی:

مشترک: از ماده شرک به معنای چیزى که چند نفر در آن سهیم باشند.

معنی:به تفسیر و تاویل واحد 2 گویند .

متعدد: به معنای بسیار، گوناگون 3 استعمال میشود.

حقیقت: گاهى در مورد چیزیکه داراى وجودى و ثباتى است بکار مىرود 4

مجاز:محل صدور ومحل وضع 5

جعل: قرار داد 6

نقل: آن چیز را از جائى به جاى دیگر منتقل کردن 7

مفهوم شناسی اصطلاحی:

مشترک لفظی:

آن چیزی است که وضع شده است برای یک چیز معینی یا بیشتر 8

1 الشِّرْكُ: ظلم عظيم. و الشِّرْكَةُ: مخالطة الشَّرِيكَيْن. و اشْتَرَكْنَا بمعنى تَشَارَكْنَا، و ]جمع[ شَرِيكٍ: شُرَكَاءُ و أَشْرَاك

2 مَعْنى كلِّ شيءالمَعْنَى و التفسيرُ و التَّأْوِيل واحد.لسان العرب ، ج 15 ، ص: 107

3 فرهنگ ابجدى الفبايى عربى فارسى، متن، ص: 602

4 ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، ج 1 ، ص: 523

5 المصدر و الموضع

6 ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، ج 1 ، ص: 400

7 فرهنگ ابجدى الفبايى عربى فارسى، متن، ص: 929

8 الحدود الأنيقة ص 80

مشترک معنوی :

لفظ داراى معناى واحد با مصادیق متعدّد مشترک معنوى، به لفظى گفته مىشود که داراى یک معنا است اما آن معنا مصادیق متعددى دارد، مانند: لفظ « انسان » که به معناى « حیوان است و همه افراد و مصادیق انسان را شامل مىشود. » ناطق 1

معنای حقیقی:

موضوع له لفظ معناى حقیقى، مقابل معناى مجازى بوده و عبارت است از معنایى که لفظ براى آن وضع گردیده، و بىآنکه به قرینه و علاقه نیاز داشته باشد، در آن به کار برده مىشود، حیوان « مانند: معناى » اسد « براى لفظ » درنده خاص 2.

معنای مجازی:

معناى غیر موضوع له معناى مجازى، از اقسام معانى الفاظ و مقابل معناى حقیقى بوده و عبارت است از معناى « غیر لفظ؛ به بیان دیگر، معنایى است که لفظ براى آن » موضوع له رأیت « : وضع نشده و به مناسبت و به کمک قرینه در آن به کار مىرود، مثل » اسدا فى الحمام که از اسد، معناى مجازى آن )رجل شجاع(، اراده شده است. 3

مبدا فعل:اسم جامدی که فعل ازآن گرفته میشود. 4

1 خوانسارى، محمد، منطق صورى، ص 71 : . فرهنگ نامه اصول فقه ؛ ص 734

2 فرهنگ نامه اصول فقه ؛ ص 756

3 فرهنگ نامه اصول فقه ؛ ص 758

4 صرف کاربردی ص 167

اصل تقلیل:

اگر لفظى قطعا مشترک لفظى بود لکن اختلاف در تعداد معانى آن بود و شک کردیم که آن لفظ مشترک داراى مثلا پنج معنا یا شش معناست، اصل تقلیل الاشتراک مىگوید: آنکه کمتر خلاف قاعده است که مىشود پنج معنا رجحان دارد 1

1 ترجمه و شرح مغني الأديب ؛ ج 1 ؛ ص 159

بخش دوم:  بیان اصل اولی در اشتراک

فصل اول :اقسام لفظ

اصل برآن است که هر لفظی یک معنا داشته باشد ولی در استقراهایی که از استعمالات به دست می آید میفهمیم که این اصل همواره رعایت نشده است ودر مقدار قابل توجهی چند معنا برای یک لفظ گرفته شده است و همینطور چند لفظ برای یک معنا که محل بحث ما نیست. حال در صورتی که چند معنی برای یک لفظ است چه اتفاقی روی داده است: 1

در یک تقسیم بندی کلی میتوان به صورت زیر نشان داد:

لفظ

لفظ معنی واحد دارد)مختص(

معنا واحد ندارد

تمام معانی بر وضع واضع نیست)حقیقت و مجاز(

تمام معانی بر وضع واضع است

وضعی بر وضع دیگر سبقت نگرفته)مشترک(

وضعی بر وضع دیگر سبقت گرفت

1 . منقول

2 . مرتجل

اصل در کلمات این است که یک معنا بیشتر نداشته باشند زیرا اشتراک لفظی خلاف فلسفه وضع الفاظ که برای تفهیم و تفهم است میباشد چون مخاطب هنگام شنیدن لفظ مشترک حیران است که منطق 1 ،محمود منتظری مقدم

متکلم کدام یک از معانی را اراده کرده است و اگر قطعا کلمهای مشترک لفظی بود اصل دوم این است که دارای معانی کمتری باشد 1 .

باید دانست که اصل در وضع کلمات عدم اشتراک لفظی است یعنی اصل این است که یک لفظ فقط یک معنا داشته باشد چون وضع کلمات برای تفهیم و تفهم است و اگرلفظی مشترک برای چند معنا باشد مخاطب نمیداند کدام یک از معانی مراد است.بنابر این اگر شک کردیم که لفظ خاصی دارای یک معنا یا چند معنا است،اصل عدم اشتراک لفظی است ومیگوید یک معنا دارد و اگر لفظی قطعا مشترک لفظی بود لکن اختلاف در تعداد معانی آن بود و شک کردیم که آن لفظ مشترک دارای مثلا پنج معنا یا شش معنا است اصل تقلیل الاشتراک میگوید آنکه کمتر خلاف قاعده است که میشود پنج معنا،رجحان دارد. 2

» اصل وجود یک لفظ برای هر معنا است « فصل دوم: اثبات

درقواعد زبان شناسی یکی از قواعد واصول کلی شمرده میشود این است که اصل وجود یک لفظ برای هر معنا است. یعنی مختص بودن حال سخن در اینجاست که منشا این اصل از کجاست و چگونه میتوان آن رااثبات کرد.در اینجا میشود این اختلاف را پیش کشید که آیا زبان را انسان ها وضع کرده اند یا اینکه از طرف خداوند است که هردو نظریهی قائلینی دارد)که این نیز خود میتواند یک موضوع خوب پژوهشی باشد که جای کار دارد(.حال بیان میداریم که از جانب خداوند باشد بنا برحکمت و اگر از جانب انسان ها باشد بنا بر سیرهی عقلاءهیچگاه یک لفظ برای چند معنی وضع نمیشود.هر چند با قبول این که ساختارهای زبانی ازطرف خداوند باشد واختلاف در لفظ باشد ؛البته در اینجا1 ترجمه و شرح مغني الاديب،ابن هشام انصاری

2 همان

شاید کسی بگوید که مبحث توقیفی و غیر توفیقی دراین بحث اثر نداردچون همه ی الفاظ را که خداوند وضع نکرده ووضعهای ابتدایی فقط چنین بوده که میتوان سخن وی را نیز نیکو شمرد. 1

1 فرهنگ نامه اصول فقه،ج 1 ،ص 495

بخش سوم:  بیان وقوع خلاف اصل

مقدمه

حال ثابت کردیم که اصل این است که هر لفظ یک معنا داشته باشد ولی دید شده که برای یک لفظ بیش از یک معنا هم استعمال شده است.در ادامه به شاهد مثال های این مطلب میپردازیم.

فصل اول: وجود اشتراک لفظی در قرآن

بعضی معتقدند که اشتراک لفظی هم امکان وقوع دارد و هم درلغت عرب واقع شده است ولی معنا ندارد که در قرآن اشتراک لفظی وجود داشته باشد که در کلیه فرض های مهتمل با قرآنیت قرآن سازگار نیست.

ولی در آیات قرآن مشاهده میشود که کلمه ولفظی برای بیان چند معنا به کار رفته است.مانند کلمه که در آیه شریفه زیر به کار رفته است: » قرء «وَ الْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوء }البقره{ 228

که جمع قرء است که برای معانی متضاد}طهر{و}حیض{ وضع شده است و همینگونه است کلمه ی عین در قرآن که استعمالات فراوانی دارد. قرآن کریم درآیات گوناگون به ارتکاب بسیاری از مغالطات از سوی کفار،منافقان یا اهل کتاب اشاره کرده است.از جمله مغالطات که قرآن کریم به آن اشاره کرده و حتی راه جلوگیری از آن را به ما نشان داده است مغالطه اشتراک لفظ است که خود به عنوان زبان بازی ازآن یاد کرده است.

مِنَ الَّذینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنا وَ عَصَیْنا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ راعِنا لَیًّا « نساء (» بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّین 46 )

در زبان عربی فعل امر از رعایت است یعنی در کار بنگر ورعایت حال ما کن؛ امادر زبان » راعنا «تقریبا به معنای » راعینا « است و معنای توهین آمیزی دارد.ویا برابر است با » رعونت « عبری ریشه ی را خطاب به پیامبر )صلی الله علیه » راعنا « چوپان ما چنانکه آیه فوق اشاره میکند که یهودیان کلمه وآله وسلم(به کار میبرند که در ظاهر معنای عربی ودر واقع معنای عبری وتوهین آمیز داشت 1 .

فصل دوم :اشتراک لفظی در ترجمه

اشتراک لفظی یکی از مشکلات ترجمه است که برخی مانند ابن درستویه و ابو هلال آنرا منکر شده اند ولی پرویز ناتل خانلری در کتاب زبان شناسی و زبان فارسی مینویسد در همه زبان ها به اندازه ای که لفظ وجود دارد معنا وجود ندارد و علل اشتراک لفظی را میتوان عوامل زیر شمرد:

کاربرد های مجازی

وام گیری از دیگر زبان ها

عادت به مبالغه

ابدال 2

1 مغالطات،ص 50

2 فن ترجمه

قول علامه مصطفوی در التحقیق

اشتراک لفظی به این معنا که لفظ مشترک باشد بین دو یا چند معنا به نحو دلالت حقیقی آنهم نزد قوم معین در کلمات در عربی وجود ندارد به ویژه در کلمات قرآن کریم.وهرکس ادعا کند که وجود دارد یا از باب اشتراک معنوی است ویا از باب استعمال در مصادیق واین غالبی است،ویا اینکه از لغت دیگری گرفته شده باشد که اغلب از لغت عبری و سریانی است یا اینکه از اقوام دیگر نقل شده باشد که استعمال میشود نزدشان. 1

در بیان مرحوم علامه مصطفوی )ره(مشخص میشود که ایشان اشتراک لفظی به معنای خاص راقبول ندارد ولی به معنای عام را قبول دارد وتفاوت او بادیگران این است که دیگران معین نزد قوم مشخص را قبول دارند.

1 التحقيق في الكلمات القرآن الكريم،ج 1 ،ص 9

بخش چهارم:  تطبیق در باب افعال

مقدمه:

با وجود این همه اختلاف و اقوال مختلف در صدد این برآمدم که ببینم آیا معانی مختلف باب افعال به یک معنا مشخصی برگشت دارد یا خیر؟

فصل اول: معانىبابافعال

دانسته شد هرکلمهاى مادهاى دارد که حروف آن کلمه است، و هیئتى دارد که ساختمان آن حروف است با حرکت و سکون، و هیئت را در اصطلاح صرف صیغه گویند، یعنى ریختمان، و ماده کلمه بر معنائى، و صیغهاش بر معنائى، و حروف زیاده که در کلمات آورده میشود بر معنائى، دلالت میکنند، و این بیان در اسم و فعل است و در حرف نیست، و معانى صیغه ماضى و مضارع و امر در تقسیم نهم خواهد آمد، و معانى صیغههاى اسماء در مبحث اسماء بیان میشود. پس فعل ثلاثى مزید مانند ثلاثى مجرد مادهاش بر معنائى، و صیغهاش بر معنائى دلالت دارد، و حروفى که بر ثلاثى مجرد زیاد میشود و ثلاثى مزید میگردد بر معنائى دلالت میکند که در ثلاثى مجرد نیست.

در بیان معانی باب افعال کتب مختلف معانی گوناگون ذکر کرده اند،مثلا در کتاب صرف ساده ده معنی برای باب افعال ذکر شده است یا در کتاب مغنی الفقیه هجده معنا ذکر کرده اند و بهترین کار برای پی بردن به معانی مختلف رجوع به علم لغت است.

حال در این جا تعدادی از معانی باب افعال را ذکر کرده ایم: 1 تعدیة -تعدیه آن است که معناى فعل طورى شود که اقتضاء مفعولى کند که ثلاثى مجردش اقتضاء آن مفعول را ندارد، مانند.

" زید ذهب: زید رفت" و" زید اذهب: زید برد" در شنیدن" ذهب" انتظارى نیست، ولى پس از شنیدن" اذهب" شنونده منتظر است که بفهمد مفعول چیست، یعنى زید چه چیز را برد.و باب افعال غالبا براى تعدیه است، و براى معانى دیگر کم است.

2 تعریض - تعریض آن است که انسان بخواهد چیزى را در معرض کارى قرار دهد، چنانچه انسان بخواهد متاعى را در معرض فروش گذارد، و باب افعال به این معنى متعدّى است، یعنى فاعل و مفعول میگیرد، و آن چیز که در معرض گذاشته مفعول فعل میشود، و آن کار ماده فعل است مانند:

" زید اباع کتابه: زید در معرض فروش گذاشت کتابش را" و اگر بخواهى بگوئى فروخت، از باب ثلاثى مجرد میآورى و میگوئى: " زید باع کتابه: زید فروخت کتابش را"  3 وجدان الصّفة

وجدان بمعنى یافتن است، و یافتن دو گونه است: یافتن چیزىیا یافتن چیزى بر فعلى یا صفتى، چنانچه میگوئى: سعید را دانشمند یافتم، مسعود را مظلوم یافتم، ترا ترسو یافتم، و در اینجا مقصود معنى دوم است، و فعل در باب افعال به این معنى متعدّى است، و آن صفت یا فعل، ماده قرار داده میشود، و آن چیزى که بر آن صفت یا فعل یافت شده مفعول فعل میباشد، مانند.

" اکبرت زیدا: بزرگ یافتم زید را" و در قرآن درباره یوسف" علیه السّلام" است:" فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ: پس چون آن جماعت زنان او را دیدند بزرگش یافتند" و اگر بخواهى بگوئى بزرگ است از باب ثلاثى مجرد میآورى، و میگوئى:" کبر زید: بزرگ است زید"

4 دخول وقت - فعل براى این معنى در باب افعال متعدى نیست، یعنى مفعول نمیگیرد، و فاعل فعل کسى است که داخل در وقت شود، و مادّه فعل اسمى است که معنى زمانى را دارا میباشد، مانند: در قرآن کریم است:" فَسُبْحانَ اللَّهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ: پس تسبیح خدا کنید هنگامیکه در مساء داخل میشوید و هنگامیکه در صباح داخل میشوید روم - - 30 آیه - 17 (.تمسون و تصبحون: صیغه جمع مذکر حاضر است از فعل مضارع از باب افعال.

و درباره قوم ثمود فرموده:" فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ: پس آنان را خروش آسمانى گرفت هنگامیکه در صباح داخل شدند حجر - - 15 آیه - 83 " مصبحین: جمع مصبح است، اسم فاعل است از آن فعل.

5 مضىّ وقت - یعنى: گذشتن وقت بر کسى، و این معنى در همه چیز مانند معنى چهارم است، جز آنکه وقت بر فاعل گذشته و به پایان رسیده مانند: " اشهر القوم: گذشت بر آن گروه شهرى: یک ماه".

6 وصول وقت - یعنى رسیدن وقت کارى، و آن کار را ماده فعل قرار میدهند، و به کسى که آن کار را انجام میدهد، یا به چیزى که آن کار دربارهاش انجام میشود نسبت داده میشود، و در هردو صورت فعل لازم است، یعنى مفعول اصطلاحى ندارد، مانند: " احصد الزّرع: وقت حصاد زراعت رسید" حصاد، یعنى:درویدن، و میشود بگوئى:" احصد الزّارع: وقت آن رسید که زارع درو کند" و اگر خواستى بگوئى درو کرد یا میکند ثلاثى مجرد میآورى و میگوئى:" حصد، یحصد الزّارع الزّرع: درو کرد یا درو میکند زارع زراعت را"

7 نسبت فعل به غیر فاعل - یعنى فعلى که براى فاعلى است به غیر نسبت داده میشود، ولى شرطش آن است که فاعل متعلّق به آن غیر باشد، در این صورت از باب افعال میآورند، و اگر فعل به خود فاعل نسبت داده شود از ثلاثى مجرد آورده میشود، و استعمال فعل باین گونه در باب افعال مفعول نمیگیرد، گرچه ثلاثى مجردش متعدّى باشد، مانند: " اجرب الرّجل: آن مرد شترش یا گوسفندش جرب گرفت" جرب: گرى پوست بدن است، و اگر جرب را به خود حیوان نسبت بدهى، میگوئى:" جرب، یجرب، جربا"

8 اصابة - اصابه بمعنى رسیدن و برخوردکردن چیزى به چیزى است، و مصدر باب افعال است، و فعلش" اصاب، یصیب" میباشد، و این ماده در این باب متعدى است، مفعول میگیرد، چنانچه گفته میشود" اصاب ضرر زیدا: زید را ضررى رسید"" یصیب بلاء خالدا: خالد را بلائى برخورد میکند" در این دو

مثال" ضرر و بلاء" فاعل، و" زید و خالد" مفعول است.

9 واجدیّة - یعنى داراشدن فاعل چیزى را، و آن چیز را ماده فعل قرار میدهند، و باب افعال به این معنى متعدى نیست، مانند.

" اثمر الشّجر: درخت داراى ثمر شد" ثمر: میوه است، در قرآن درباره درخت میوه فرمود:" کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ: بخورید از میوهاش چون داراى میوه شد انعام - - 6 - 141 "

10 وفور واجدیّة - این معنى همان است به اضافه بسیار بودن و آنکه آن چیز اثر فاعل نیست، برخلاف معنى نهم که اثر فاعل است، و معنى بسیارى ملحوظ نیست، گرچه نسبة بسیار باشد، مانند:

" الحم و اشحم و البن و اتمر و اقثا و ابطخ زید: زید داراى لحم و شحم و لبن و تمر و قثّاء و بطّیخ فراوان شد" لحم: گوشت، شحم: پیه، لبن: شیر، تمر: خرما، قثّاء: خیار، بطّیخ: خربزه است.

11 سلب - سلب در لغت برهنهکردن است، و در اینجا مقصود برطرف کردن چیزى است از کسى، و باب افعال به این معنى متعدى است مانند.

" اشکیت زیدا: شکایت زید را برطرف کردم" شکایت: گله کردن است.

12 اتیان الشّىء - اتیان: آوردن چیزى و انجام دادن کارى است، و این معنى در باب افعال چنان است که فاعل چیزى آورد یا کارى انجام دهد که متّصف به ماده فعل است، و باب افعال به این معنى متعدى نیست، مانند:

در قرآن فرموده:" فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِیمٌ: پس یونس را ماهى بلعید در حالى که انجامدهنده بود کارى ملامتآمیز صافّات - 37 - 142 "" ملیم" صیغه اسم فاعل است از باب افعال از این ماده.

13 اختیار - یعنى اختیارکردن فاعل چیزى را که از آن چیز فعل ساخته شده، و باب افعال به این معنى نیز غیر متعدى است، مانند. " اتلد زید: زید تالدى را اختیار کرد" تالد. چیز کهنه است.

14 جعل الشّىء - جعل: قراردادن است، و این معنى در اینجا چنان است که فاعل چیزى را که ماده فعل بر آن دلالت میکند براى مفعول قرار دهد، و باب افعال به این معنى متعدى است، مانند. " اقبرت زیدا: براى زید قبر قرار دادم" قبر: گور است، در قرآن فرموده:" ثُ م أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ: سپس خدا او را میرانید پس برایش قبر قرار داد عبس - 80 - 21 ". ارکبت ابنى: براى پسرم مرکبى قرار دادم"

15 امتناع - امتناع: نشدن است، و مقصود در اینجا نشدن فعل است براى فاعل، و این نیز غیر متعدى است، مانند: " اشفى العلیل. بیمار شفاء داده نشد"

16 اعانة - اعانه: کمککردن است، و در این باب کمککردن فاعل است مفعول را در ماده فعل، و این معنى متعدى است در باب افعال، مانند: " اعکمت زیدا: کمک کردم زید را در عکم" عکم: بسته بندىو عدل بندىکردن متاع است".

17 ضدّ ثلاثى مجرّد - یعنى: مادهاى در ثلاثى مجرد به یک معنى است، و به باب افعال که برده میشود ضد آن معنى است، مانند: " نشطت الحبل: گره کردم ریسمان را گرهى آسان"

فصل دوم: برگرداندن معانی باب افعال به دو معنا

جناب نجم الائمه شیخ رضی رحمت الله در کتاب ارزشمند خود در بحث ابواب مزید برآن است که معانی حقیقی ابواب بسیار محدود است وسعی می کند که همه معانی که دیگران برای ابواب مزید بیان کرده اند را به یک یا دو معنی اصلی برگرداند ومیفرماید دیگر معانی ،نوعی مجازگویی است که کلام را زیباتر و معنی رارساتر میکند. روش ایشان چنین نیست که به عنوان نمونه ده تا معنی حقیقی واصلی برای باب افعال قطار کند؛بلکه بعد از این که یک معنی را ذکر کرد،آن را به اصل برمیگرداند.

مطلب حقیقی را باید از ادیبانی که نزدیک به عصر عرب زبانان اصیل فصیح )تا قرن سوم هجری(زندگی میکردند)همچون جناب خلیل و شاگرد بزرگ او سیبویه ،و یا دیگرانی چون اخفش وجنی و ...آموخت(.زیرا فهم ایشان از ادبیات عرب کاملا ارتکازی بوده؛یعنی معنی را کاملا میفهمیدند و زبان عرفی آنرا بیان میکردند.همانگونه که ما اکنون فارسی فعلی را میفهمیم وکاملا معنی آنرا متوجه میشویم. 1

حال در ادامه سعی میکنیم تا معانی بیان شده در قبل را به کم ترین میزان ممکن برگردانیم که عبارتند از :

جعل)گرداندن - که نوعی متعدی کردن فعل لازم یا دو مفعولی کردن فعل یک مفعولی است.

دسته اول مانند:ذهبَ زیدٌ)زید رفت( اَذْهَبْتُ زیداً)ای:جَ علْتُهُ ذاهباً:زید را روند گرداندم.ترجمه سلیس :زید را روانه کردم(

1 صرف كاربردی ،ج 1 ،ص 162

ومانند نَشَطْتُ الحَبلَ)ریسمان را انشوطه زدم(،نَشِ ط زیدٌ)زید با نشاط و فعال شد( انشَطتُ الاُنْشُوطَةَ ناشِطا،اُنشوطه را با نشاط گرداندم)ودر نتیجه به راحتی باز شد(اُنشوطه نوعی گره زدن است که با کشیدن یک طرفش به راحتی باز میشود. باتوجه به این خاصیت،ایجاد تحرک و تکان در انشوطه و فعال کردن آن،منجر به بازشدنش میشود. 1

بنابراین چنین نیست که باب افعال معنایی نیز ضد ثلاثی مجرد داشته باشد.بلکه همان جعل است،ودر این مثال ومثال های مشابه آن، ضد معنی ثلاثی مجرد لازمه معنی باب افعال است نه خود این باب.

دسته دوم مانند:حَفَرَ زیدٌ ال نهْرَ)زید نهر را حفر کرد( احْفَرتُ زید ا النّهْرَ)ای:جَعَلْتُهُ حافراً لِل نهْرِ:زید را حفر کننده نهر گرداندم.ترجمه سلیس:ِزید را وادار به حفر نهر کردم (.

در مثال های دسته اول،مفعول همان مجعول است و مجعول نیز در معنی،فاعل حدث است. در مثال های دسته دوم نیز مفعول اول همان مجعول است و مجعول،فاعل حدث است. بنابراین در مثال زید،مجعول ونهر محفور است. » احْفَرتُ زیداً النّهْرَ «در مثالهای بالا، ظرف جعل، عالم خارج است. گاهی ظرف جعل، عالم درون و نفس گوینده است.

مانند: "ابخلت زیدا")ای جعلته بخیلا فی اعتقادی، معنای سلیس: او را بخیل شمردم(؛ اعظمت شیئا؛ )ای جعلته عظیما فی اعتقادی. معنای سلیس: آن شی را بزرگ شمردم(. از این گونه جعل به مفعول را دارای صفتی یافتن تعبیر می کنند.

دسته سوم با عنوان "جعل شیء ذا اصله" را می توان به اقسام جعل اضافه نمود. مانند اذهبت شیئا) ای جعلت شیئا ذا ذهب: آن چیز را طلایی گرداندم.(1 التحقيق في كلمات القران الكريم ماده نشط

2 . نقل

که به چهار صورت قابل تصور است: الف( وارد شدن فاعل در مبدأ فعل؛ ب( وارد کردن مبدأ فعل در مفعول؛ ج( صیرورت و تغییر حالت چیزی که به معنی اول نوعی ریشه در همین دارند. د( خارج شدن فاعل از مبدأ فعل یا خارج کردن مبدأ فعل از مفعول که به سلب تعبیر می شود.

نتیجه گیری

از انچه بیان شد فهمیده میشود که اولا اصل آن است که برای هر معنا یک لفظ وضع شود ولی فهمیدیم که به علل مختلف برای یک لفظ بیش از یک معنا امده است ولی همه ی این معنا یا این که قابل برگشت به یک معنا هستند ویا این که به تعداد کم تری بر میگردند که با تطبیق ان در معانی مختلف و زیادی که برای باب افعال گفته شده بود فهمیدیم که به دو معنای جعل و نقل برمیگردند ولی این دو به یک دیگر قابل برگشت نیستند .پس معانی باب افعال در اصل عبارتند از جعل و نقل .

الحمد لله رب العالمین

 


 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.