بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

پیشگفتار
....تقدیم به امام زمان(عج)روحی وارواح العالمین لتراب مقدمه الفدا

     با تقدیروتشکرازتمامی کسانی که حقیررادرگردآوری این مطالب یاری نمودندکه دراینجا نام چند تن ازآن هارا میبرم، آقای فروتن،آقای صالحی،آقای سیدمرتضی موسوی و...
      امید است این پژوهش مورد رضایت وتایید حضرت صاحب الزمان (عج) قرارگیرد.


چکیده
     اسم فاعل و صفت مشبهه از بعضی جهات به هم شبیه اند واز بعضی جهات با هم متفاوت، که ما در این جا می خواهیم به تفاوت این دو آن هم از لحاظ معنایی بپردازیم.
     این بحث بحثی بسیار مهم است و تأثیر بسیاری بر فهم معنی دارد و از بحث هایی نیست که فقط فایده لفظی داشته باشد (مانند قواعد اعلال).
     طبق بررسی که شد دانسته شد اسم فاعل و صفت مشبهه از لحاظ معنایی فقط در حدوث و ثبوت با هم تفاوت دارند که علمای صرف دربارة آن ها توضیحات مختلفی ارائه داده اند.
     مثلاً قولی می گوید:حدوث دوام ندارد وصفت مشبهه دوام دارد یا یکی دیگر می گوید: حدوث، شدنی است وصفت مشبهه، بودنی است که ما هم به این نتیجه رسیدیم که همین قول دوم درست است.  


فهرست مطالب
مقدمه  ...........................................................................................  1
فصل اول  .......................................................................................   2
مفهوم شناسی   ...........................................................................   2
اسم فاعل:   ..................................................................................   2
صفت مشبهه:   .............................................................................   2
فصل دوم   .....................................................................................   3
تفاوت معنایی اسم فاعل و صفت مشبهه  .........................................   3
قول سلسبیل:    .............................................................................  3
صرف کاربردی:   .............................................................................   3
نتیجه:   .........................................................................................   6
منابع   ...........................................................................................   6


مقدمه

تبیین مسئله: اسم فاعل و صفت مشبهه از لحاظ معنایی باهم تفاوت دارند؟
    موضوع : اسم فاعل و صفت مشبهه
     محمول : تفاوت معنایی
     نسبت حکمیه : متفاوت بودن اسم فاعل و صفت مشبهه
            جایگاه مسئله :
صرف ،  اسم ،  مشتق ، اسم فاعل و صفت مشبهه
 ضرورت مسئله:
     این بحث بحثی بسیار مهم است و تأثیر بسیاری بر فهم معنی دارد و از بحث هایی نیست که فقط فایده لفظی داشته باشد (مانند قواعد اعلال).
     حتی گاهی منشأ اختلافات کلامی از اقوال مختلفی که در این زمینه است، نشأت می گیرد.

فصل اول
مفهوم شناسی
اسم فاعل:
مفهوم لغوی:
 اسم: علامت ونشان ، معروفیت ، نام آوری / فاعل: کننده ، کارگر ، کارکن ، مرتکب ، عجیب
مفهوم اصطلاحی:
اسم فاعل: اسمی که فعلی از آن صادر می شود یا صفتی بر آن قائم است و این بطور حدوثی است.  مانند:کاتِب ،مُحرِم،مُستَخرِج،مُزَلزِل و....2
صفت مشبهه:                               
مفهوم لغوی:
 صفت: صفت / مشبّهة:  کارهای مشکل3
مفهوم اصطلاحی :
اسمی که صفتی بر آن قائم است واین بطورثبوتی است.معنای غالبی صفت مشبهه فاعلی است، مانند:کریم،شجاع و...وگاهی معنای مفعولی هم می دهد،مانند:قتیل،علیل و...4
حدوث و ثبوت در فصل بعد توضیح داده می شود.

 
فصل دوم
تفاوت معنایی اسم فاعل و صفت مشبهه
     با بررسی که انجام شد به این نتیجه رسیده شد که تفاوت معنایی اسم فاعل و صفت مشبهه فقط در حدوث وثبوت است که دراین جا به بررسی اقوال در مورد حدوث و ثبوت می پردازیم:
قول سلسبیل:
 (در این کتاب فقط معنی ثبوت در صفت مشبهه بررسی شده): اتصاف موصوفی به صفتی چه دائمی چه غیر دائمی وموضوعش استمرار در جمیع ازمنه نیست و فقط قید برای صفت مشبهه می باشد. اگر قرینه ای برای تخصیص زمانش نداشت در جمیع ازمنه ثلاثه می باشد.   
     دلیلی بر این نداریم بگوییم که اگر قرینه ای نبود ثبوتش در جمیع ازمنه است، بلکه اگر قرینه ای نبود استمرار دارد واین با مثال روشن می شود مانند : افوه (دهن گشاد) که مثلاً باعمل جراحی دیگر دهن گشاد نیست، پس در جمیع ازمنه هم نیست . البته احتمالاً منظور سلسبیل هم استمرار است نه جمیع ازمنه.
قول صرف کاربردی:
مصادرثبوتی یعنی مصادر بونی(نه بادوام) ومصادرحدوثی یعنی مصادرشدنی(یعنی وجودبعدازعدم) وکردنی.
طی تحقیقاتی که انجام گرفت قول صرف کاربردی بهتر از اقوال دیگر بود.
هرمصدر را به دو صورت می توان لحاظ کرد : ثبوتی و حدوثی . مصادر ثبوتی یعنی مصادر بونی(نه بادوام) ومصادر حدوثی یعنی مصادر شدنی(یعنی وجود بعد از عدم) وکردنی.
     به عبارت دیگر ذهن انسان بسته به موارد مختلف،یک حدث(مصدر)را دوجور  می تواند لحاظ بکند:گاهی به لحاظ شدن و وجود بعد از عدم به حدث نگاه می کند وگاهی نه. بلکه همان حدث را به لحاظ این که این حدث صغت درونی و یک حالت یا خصلت دریک ذات است، لحاظ می کند.یعنی جنبة بودن را درآن لحاظ می کند نه جنبة شدن. هرحدثی این قابلیت را دارد واین از اعتبارات ذهن انسان است.
     به عنوان نمونه به مصدر"زدن" توجه کنید.زدن حالت حدوثی دارد؛یعنی یک عمل در حال تولید شدن و به وجود آمدن است.وبعد از عدم دارد حادث می شود.اما مصدر "زننده بودن"اصلاً دلالت بروجود بعد از عدم و وقوع غیر و حادث شدن ندارد.بلکه" زننده بودن" یک حالت درونی است.یا به عنوان نمونه"قد بلند شدن،قد کشیدن"و"قد بلند بودن"که اولی به لحاظ حدوث یعنی وجود بعداز عدم است ودومی به لحاظ ثبوت و صفت یا خصلت بودن برای یک چیز.
     هر گاه بخواهند صدور حدثی را به ذاتی نسبت دهند،اگر آن حدث معنی ثبوتی یعنی بودنی داشته باشددر قالب صفت مشبهه می سازند وا گر معنی حدوثی یعنی شدنی یا کردنی داشته باشد در قالب اسم فاعل می سازند.به عنوان نمونه الحسن یعنی کسی که دارای صفت وخصلت نیکویی است، الشجاع یعنی کسی که دارای صفت شجاعت است. حدث در این دو مثال ازنوع بودنی است.
بر خلاف الضارب یعنی کسی که زننده است که حدث درآن از نوع حدوثی و شدنی است ودلالت بروجود بعد از عدم و وقوع بر غیر درآن واضح است. پس تفاوت این دو به تفاوت نوع حدث است (که به نحو بودنی لحاظ شود یا شدنی )نه تفاوت نوع انتساب حدث به ذات که این انتساب مداوم ومستمر باشد یا موقت. البته ما قبول داریم وقتی صفت مشبهه استعمال شود وهیچ قرینه ای برای این که زمان خاصی قصد شده ، نباشد، ظهور آن در استمرار است اما این بدان معنی نیست که استمرار جزء ذات صفت مشبهه باشد . بنابراین برخی صفات مشبهه استمرار دارند ، مانند : أبکم ( لال مادر زاد ) ، أحور ( چشم درشت ) ، أفوه     (دهن گشاد ) ؛ و برخی استمرار ندارند ، مانند : ظمآن ( شدیداً تشنه ) ، غضبان ( شدیداً غضبناک ) .  
   علت این مدعا استقراء  است. علاوه بر این که قدما تعبیر ثبوت و حدوث را بکار برده اند نه دوام را. وعلی القاعده این     می فهمیدند که برخی از اسم فاعل ها دوام دارند و برخی صفت مشبهه ها کاملأ بی دوام اند .
    و نیز باتوضیحات بالا روشن می شود که دیگر هیچ یک از آن نقد هایی که شیخ رضی رحمة الله و عباس حسن و دیگران وارد کردند –به عنوان نمونه "حّسّن" که صفت مشبهه است گاهی دوام ندارد،گاهی ضارب دوام دارد،«خالق» و«رازق»و«عالم» اگر دالّ بر حدوث باشند یعنی خدا یک زمانی خالق و رازق وعالم نبوده است ،"متنفّس"اگر اسم فاعل باشد یعنی انسان زمانی نفس نمی کشیده و یا نفس کشیدنش نباید دائمی و تا زمان مرگش باشدو...-به طور کلی بی ربط است.چرا که بحث در مورد هویت مصدر است که گاهی لحاظ بودن در آن می شود و گاهی لحاظ شدن. نه این که گاهی دائمی باشد وگاهی موقت.
     به عنوان تکه چوبی که بلند است اگر شکسته شود کوتاه می شود. ممکن است ده ثانیه بعد آن را چسب بزنند و دوباره بلند شود . اما درهمان ده ثانیه که بلند است به آن «قصیر» می گویند. قصیر صفت مشبهه است و واضح است که هیچ دلالتی بر دوام کوتاهی چوب ندارد . بلکه تنها می گوید این چوب کوتاه است. صفت و خصلت و حالت این چوب را بیان می کند.
     
   
    
 نتیجه:
     تنها تفاوت معنایی اسم فاعل و صفت مشبهه در حدوث و ثبوت است که اسم فاعل، حدوث و صفت مشبهه، ثبوت دارد.
     حدوث یعنی شدنی(وجودبعدازعدم) وکردنی و ثبوت یعنی بودنی(نه بادوام).



منابع
1.    الحسینی الطهرانی ، السیدهاشم ، علوم العربیه ، مفید ، بهمن1369
2.    طباطبایی ، سیدمحمدرضا ، صرف ساده ، دارالعلم ،1394
3.    شرتونی ، رشید ، مبادئ العربیه ، دارالعلم ، 1427ه.ق
4.    عرب خراسانی ، علی ، درسنامه صرف ، المصطفی(ص) ،نوبت دوم1389                               
5.    علیدوست ، ابوالقاسم ، سلسبیل ، دار الاسوة للطباعة و النشر ، 1393ه.ش
6.    کشمیری ، عبدالرسول ، صرف کاربردی ، موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلامی ، تابستان1392
7.    محمدی ، حمید ، صرف متوسطه ، دارالعلم ،
1386


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.