بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

پیشگفتار
الحمد لله رب العالمین نحمده و نستعینه و نتوکل علیه ثم الصلاة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین  حبیب اله العالمین ابی القاسم المصطفی محمّد و آله الطیّبین و الطاهرین المعصومین سیما بقیه الله و مولانا روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء و العن دائمه الابدیه علی اعدائهم و مبغضی شیعتهم و منکری ولایتهم اجمعین من الآن الی قیام یوم الدین.
تحقیق حاضر حاصل فعالیت علمی شبانه روزی در راستای خدمت به امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و شیعیان مظلوم آن  حضرت بوده است،لذا این مجموعه را به پیشگاه حضرت ولی عصر(ارواحنا لتراب مقدمه الفداء) و شیعیان مبغوضشان در جای جای جهان هستی تقدیم مینماییم.
و در پایان از تمامی کسانی که فرصت انجام این تحقیق را به ما دادند و ما را در به ثمر رساندن آن یاری رساندند و همچنین استاد گرامی جناب حجت الاسلام و المسلمین سید مهدی میر عظیمی کمال تقدیر و تشکر را به عمل می آوریم.

الاحقر  محمد صادق العلی نجاد 25/11/1394 قم المقدسه                       


چکیده
مسئله مطروحه در این پژوهش مسئله تفاوت معنای حدوث و ثبوت در اسم فاعل و صفت مشبهه است که در کتاب صرف ساده از این مسئله  در بخش دوم  کتاب مبحث جامد و مشتق بحث شده است و اهمیت این مسئله کاربرد زیاد در فقه و ادبیات و اختلافات کثیر بین علما است.
کلمه لفظ موضوع مفرد است و بر سه قسم است اسم و فعل و حرف.
اسم کلمه ای است که در نفسش دلالت بر معنایی می کند و غیر مقترن به یکی از زمان های سه گانه است و به اعتباری به جامد و مشتق تقسیم می شود.
جامد در لغت به معنای خشک و در اصطلاح به معنی کلمه غیر مشتق از فعل است و مشتق در لغت و اصطلاح به معنی کلمه ای که از کلمه دیگر ساخته می شود است.
اسم فاعل در لغت به معنی اتجام دهنده ی کار و در اصطلاح به معنی صادر کننده ی فعل یا قائم یک وصف است و صفت در لغت به معنی ذکر ستایش و اصطلاح به معنی مشتق دال بر صفت و صاحب آن صفت و ثبوت آن صفت برای صاحب آن است.
حدوث به معنی اتفاق افتادن چیزی و  ثبوت به معنی اتمرار و استقرار یک چیز است
اقوال موجود درباره ی حدوث و ثبوت به شرح زیر است:
1-قول مرحوم رضی(اعلی الله مقامه الشریف):خلو صفت مشبهه از قرینه دال عارضی بر ثبوت صفت مشبهه بر ازمنه ثلالثه است مگر این که با قرینه ای تخصیص بیابد.
2- قول جناب کشمیری: ثبوت به معنی بودن بدون دوام و حدوث به معنی وجود بعد العدم است.
از خصوصیات اسم فاعل حدوثی و عارضی بودن مبدأ آن است.
نتیجه بحوث این شد که معنای حدوث وجود بعد از عدم است و معنای ثبوت بودن است نه دوام و استمرار.



فهرست مطالب
مقدمه ...................................................................................................................................2
بیان مسئله ............................................................................................................................2
جایگاه مسئله .........................................................................................................................2
اهمیت وضرورت مسئله.............................................................................................................2
فصل اول المدخل تحقیق و مفهوم شناسی..................................................................................3
تعریف کلمه و اقسام آن.............................................................................................................4
تعریف اسم..............................................................................................................................5
تعریف جامد و مشتق و انواع مشتقات..........................................................................................6
تعریف اسم فاعل و صفت مشبهه................................................................................................7
تعریف حدوث و ثبوت...................................................................................................................8
توجّه........................................................................................................................................8
فصل دوم تفاوت معنای حدوث و ثبوت............................................................................................9
اقوال موجود در این بحث............................................................................................................10
فصلی در حدوث اسم فاعل........................................................................................................13
جمع بندی اقوال........................................................................................................................12
فصل سوم نتیجه گیری...............................................................................................................14
فهرست منابع مآخذ...................................................................................................................15



مقدمه
بیان مسئله:
در این پژوهش سعی می شود که تفاوت معنای حدوث و ثبوت در اسم فاعل و صفت مشبهه را که اصلی ترین ملاک تشخیص اسم فاعل از صفت مشبهه است را بیان نماییم.البته موضوع اصلی این تحقیق معنای حدوث و ثبوت است اما برای بیان معنای حدوث و ثبوت ناچار به تعریف اسم فاعل و صفت مشبهه هستیم زیرا جایگاه این مسئله در علم صرف که تفصیلا به آن پرداخت خواهد شد ذیل بحث اسم فاعل و صفت مشبهه است.
پس بنابراین مقدمه موضوع این تحقیق تفاوت معنای حدوث و ثبوت در اسم فاعل و صفت مشبهه و محمول آن پاسخ سوال یعنی تفاوت معنای حدوث و ثبوت است.
جایگاه مسئله:
در اکثر کتب علم صرف از موضوع حدوث و ثبوت ذیل بحث اسم فاعل و صفت مشبهه بحث شده است اما از آنجایی که کتاب آموزشی در این برحه از زمانِ نگارش تحقیق کتاب صرف ساده می باشد جایگاه مسئله طبق این کتاب بیان میکنیم:
در کتاب صرف ساده در بخش دوم کتاب که بخش اسم است  در مبحث جامد و مشتق در فصل اول از اسم فاعل صحبت شده و در آنجا از حدوث نام برده شده و در فصل سوم همین مبحث درباره صفت مشبهه بحث شده و در همین جا نیز از بحث ثبوت نام برده شده است.
اهمیت و ضرورت مسئله:
ازآنجایی که خداوند متعال برای تکلم و ارتباط با انسان ها پیامبرانی را در بین مردم برگزید و این پیامبران مامور ابلاغ وحی منزل به مردم بودند و در همین راستا پس از پیامبران و پس از پیامبر خاتم(صلی الله علیه و آله) و ائمه معصومین(علیهم السلام) علماء به عنوان وارثان انبیاء وظیفه تفسیر احکام الهی را برای مردم بر عهده داشتند،یکی از اختلافات بزرگ بین علمای علوم حوزوی فریقین بحث ثبوت و حدوث است که موجب پیداش تفاوت های اساسی در معانی میگردد و حتی در برخی استنباط ها از روایات موجب تغییر حکم شرعی میگردد و ملاک اصلی شناخت اسم فاعل از صفت مشبهه است.لذا به دلیل اهمیت این موضوع بر آن شدیم تا با پژوهشی جمع بندی در این باره انجام دهیم تا علاقه مندان و محققین بتوانند با مراجعه به این تحقیق دریافتی از معنای حدوث وثبوت داشته باشند.



فصل اول المدخل تحقیق و مفهوم شناسی
تعریف کلمه و اقسام آن
تعریف اسم
تعریف جامد و مشتق و انواع مشتقات
تعریف اسم فاعل و صفت مشبهه
تعریف حدوث و ثبوت



تعریف کلمه:
کلمه لفظ موضوع مفرد است.لفظ صوتی است که از دهان خارج می شود چه معنی داشته باشد و چه نه. موضوع به معنی این است که لفظ برای معنی ای وضع شده باشد لذا بواسطه ی این قید الفاظ مهمل از تعریف کلمه خارج میشوند.و مفرد به معنی این است که جزءآن  لفظ موضوع بر معنایش دلالت نمیکند برای مثال کاف و راء در کلمه ابوبکر بر معنای ابوبکر دلالت نمیکنند.
کلمه بر سه قسم است:اسم و فعل و حرف


تعریف اسم و اقسام آن:
اسم کلمه ای است که در نفسش دلالت بر معنایی می کند و غیر مقترن به ازمنه ی ثلاثه می باشد.
یکی از تقسیمات اسم تقسیم آن به جامد و مشتق به اعتبار کیفیت وضع می باشد.


تعریف لغوی و اصطلاحی جامد و مشتق:
جامد: در لغت به معنی یخ زدن آب و خشک و غیر انعطاف پذیر بودن  و در اصطلاح به معنی اسم غیر مشتق از فعل است.
مشتق: تعریف لغوی و اصطلاحی
كلمه‏اى كه از كلمه ديگرى ساخته شود مانند اسم فاعل و اسم مفعول ...


تعریف لغوی و اصطلاحی اسم فاعل و صفت مشبهه:
اسم فاعل: فاعل در لغت به معنی انجام دهنده ی فعل و در اصطلاح  اسمی است که دلالت می کند بر اسمی که که فعلی از آن صادر می شود  یا وصفی به وسیله ی آن قائم می شود بر وجه حدوث
صفت مشبهه به اسم فاعل:
 وصف در لغت به معنی ذکر و یادآوری چیزی به طوری که ستایش و بیان زیبایی او باشداست و تاء انتهایی در کلمه صفت عوض از واو می آید ، و صفت مشبهه به اسم فاعل در اصطلاح عبارت است از اسم مشتقی که دلالت میکند بر صفتی و صاحب آن  صفت وثبوت آن صفت برای صاحب آن .  



تعریف لغوی حدوث و ثبوت:
حدوث: مصدر از ریشه حدث و به معنی اتفاق افتادن چیزی است .
ثبوت: ثبوت یک چیز به معنای مداومت و استقرار آن چیز است .

توجّه:از آنجایی که معنای اصطلاحی حدوث و ثبوت موضوع اصلی این تحقیق است در اینجا از آن سخنی به میان نمی رود و در فصل سوم خواهد آمد ان شاء الله.




فصل دوم تفاوت معنای حدوث و ثبوت
اقوال مشهور موجود در این بحث
جمع بندی اقوال
فصلی در حدوث اسم فاعل



قول اول:
اولین قول مورد بحث ما که در اینجا  آورده می شود قول مرحوم رضی در کتاب شرح رضی بر کافیه ابن حاجب است که به طور تفصیلی در ذیل قول آورده می شود:
مرحوم رضی در شرح کافیه این گونه بیان می کند
که دلالت صفت مشبهه بر ثبوت به طور وضعی صورت نمی گیرد و دلالت بر ثبوت در وضع صفت مشبهه رخ نداده است بلکه دلالت بر ثبوت در یکی از ازمنه ثلاثه به کمک قرینه صورت می گیرد و قرینه است که ثبوت در صفت مشبهه را تخصیص می کند. اما اگر قرینه ای برای تشخیص زمان ثبوت صفت مشبهه وجود نداشت ما قائل به این هستیم که ثبوت در ازمنه ثلاثه بر صفت  مشبهه عارض شده است . در این قول مرحوم رضی ثبوت را توضیح داده و از آنجایی که حدوث مقابل ثبوت است و  از باب تعرف الاشیاء باضدادها شناخت حدوث را به عهده مخاطب گذاشته و به توضیح ثبوت کفایت کرده است.


قول دوم:
دومین قول مورد بحث قول جناب کشمیری در کتاب صرف کاربردی می باشد که اینگونه است:
هر مصدر را به دو صورت می توان لحاظ کرد:ثبوتی و حدوثی.مصادر ثبوتی یعنی مصادر بودنی(نه با دوام) و مصدر حدوثی یعنی مصادر شدنی(یعنی وجود بعد العدم)و کردنی.به عبارت دیگر ذهن انسان بسته به موارد مختلف،یک حدث(مصدر)را دو جور می تواند لحاظ بکند:گاهی به لحاظ شدن و وجود بعد از عدم به حدث نگاه می کند و گاهی نه.بلکه همان حدث را به لحاظ این که حدث صفت درونی و یک حالت یا خصلت در یک ذات است لحاظ می کند یعنی جنبه بودن در آن را لحاظ می کند نه جنبه شدن.هر حدثی این قابلیت را دارد و این از اعتبارات ذهن انسان است.




فصلی در حدوث اسم فاعل
حدوثی بودن مبدأ از خصوصیات اسم فاعل دلالت آن بر حدوثی و عارضی بودن مبدأ است: زیرا لازمه ی این که مبدأ در اسم فاعل به وسیله ی ذات حادث شده باشد،این است که مبدأ باید امری حادث و عارضی باشد نه ثبوتی،زیرا در ثبوت به طور مطلق مبدأ برای ذات ثابت می شود بدون آنکه به حدوث آن در یک زمان توجه داشته باشد و از این ثبوت مطلق می توان ثبوت آن در همه ی زمان ها را استفاده نمود.
این خصوصیت در فعل نیز وجود دارد: زیرا فعل نیز دلالت بر حدوث مبدأ در سابق یا لاحق دارد و به جهت حدوث مبدأ توجه دارد و لازمه ی حدوث یک مبدأ زمانی آن است که در یکی از زمان ها انجام گیرد.
بر خلاف صفت مشبهه که دلالت بر ذاتی دارد که دارنده ی مبدأ است و مبدأ برای او ثابت است مثلا لفظ «حسن»  معنای دارنده ی حسن است و تنها به حیثیت ثبوتی مبدأ برای ذات توجه شده است و اینکه زید دارای حسن است و نه اینکه او کسی است که حسن را حادث کرده است و به حیثیت حدوث آن توجه نشده است که اسم فاعل بر آن دلالت دارد .



جمع بندی اقوال

از آنجایی که ما در مقام تعلم نگارنده ی این تحقیق هستیم و هنوز به مبانی اصولی خود در صرف و مبانی اجتهادی خود نرسیده ایم به مبانی و نظرات اساتید خبره ی خود در مباحث اصولی و ادبیاتی اعتماد می کنیم و برای جمع بندی اقوال مشهور به قول مورد قبول اساتید خود اکتفا می کنیم که قول مورد نظر آنها نظر کتاب صرف کاربردی درباره ی معنای حدوث و ثبوت است.لذا در اینجا با صراحت بیان می کنیم که در حال حاضر قول مورد قبول ما قول کتاب صرف کاربردی درباره ی حدوث و ثبوت است.



نتیجه گیری

نتیجه ی بررسی تفاوت معنای حدوث و ثبوت در اسم فاعل و صفت مشبهه این شد که:
1- مصادر ثبوتی یعنی مصادر بودنی نه با دوام.
2- مصادر  حدوثی یعنی مصادر شدنی یعنی وجود بعد از عدم و کردنی.


فهرست منابع

1- بداءة النحو پديدآور: صفايى، غلامعلی تعداد جلد: 1ناشر: مديريه العامه للحوزه العلميه، لجنه ادراه مكان چاپ: قم- ايران سال چاپ: 1386 ه. ش نوبت چاپ: 2
2- شرح الرضي على الكافية پديدآور: رضى الدين استر آبادى، محمد بن حسن تاريخ وفات پديدآور: 686 ه. ق تصحيح و تعليق: عمر، يوسف حسن‏ نويسنده: ابن حاجب، عثمان بن عمر- تاريخ وفات: 646 ه. ق ‏تعداد جلد: 4
ناشر: موسسة الصادق للطباعه و النشر مكان چاپ: تهران- ايران
3- شذا العرف في فن الصرف‏،پديدآور: حملاوى، احمد،تاريخ وفات پديدآور: 1351 ه. ق؛محقق: قاسم، محمد احمد تعداد جلد: 1 ناشر: المكتبة العصري مكان چاپ: بيروت- لبنان نوبت چاپ: 1
4-مغنی الفقیه علم صرف در مسیر اجتهاد، نویسنده: مصطفی جمالی، ناشر: انتشارات دار الفکر، نوبت چاپ: اول قم-ایران
5-صرف ساده نویسنده:سید محمد رضا طباطبایی، ناشر: انتشارات دار العلم، قم نوبت چاپ: هشتاد و پنجم
1393
6-صرف کاربردی نویسنده: عبدالرسول کشمیری، ناشر: موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلامی- مشهد، نوبت چاپ: اول تابستان 1392
7- المصباح المنير فى غريب الشرح الكبير للرافعى‏ نويسنده: فيومى، احمد بن محمد تاريخ وفات مؤلف: 770 ه. ق‏ موضوع: معجم لفظى- غرايب لغت‏ تعداد جلد: 2 ناشر: موسسه دار الهجرة مكان چاپ: قم‏ سال چاپ: 1414 ه. ق‏ نوبت چاپ: دوم
8- فرهنگ ابجدي‏،نويسنده: بستانى، فواد افرام  موضوع: معجم لفظى‏ زبان: فارسى‏ تعداد جلد: 1 ناشر: اسلامي‏ مكان چاپ: تهران‏ سال چاپ: 1375 ه. ش‏ نوبت چاپ: دوم
لسان العرب‏ 9-نويسنده: ابن منظور، محمد بن مكرم‏، تاريخ وفات مؤلف: 711 ه. ق‏ موضوع: معجم لفظى‏ زبان: عربى‏ تعداد جلد: 15 ناشر: دار صادر مكان چاپ: بيروت‏ سال چاپ: 1414 ه. ق‏ نوبت چاپ: سوم
10- مفردات ألفاظ القرآن‏، نويسنده: راغب اصفهانى، حسين بن محمد تاريخ وفات مؤلف: 425 ق‏ موضوع: معجم قرآنى‏ زبان: عربى تعداد جلد: 1 ناشر: دار القلم‏ مكان چاپ: بيروت‏ سال چاپ: 1412 ه. ق‏ نوبت چاپ: اول
11- الصحاح‏، نويسنده: جوهرى، اسماعيل بن حماد تاريخ وفات مؤلف: 393 ق‏ محقق / مصحح: عطار، احمد عبد الغفور موضوع: معجم لفظى‏ زبان: عربى‏ تعداد جلد: 6 ناشر: دار العلم للملايين‏ مكان چاپ: بيروت‏ سال چاپ: 1376 ه. ق‏ نوبت چاپ: اول
12- شرح النظام على الشافية، پديدآور: نظام الاعرج، حسن بن محمد تاريخ وفات پديدآور: 728 ه. ق‏ محقق: جعفرى، محمد زكى‏ موضوع: صرف‏ زبان: عربى‏ تعداد جلد: 1 ناشر: دار الحجه للثقافه مكان چاپ: قم- ايران‏ نوبت چاپ: 1
13- شرح شافية ابن الحاجب‏، پديدآور: رضى الدين استر آبادى، محمد بن حسن‏ تاريخ وفات پديدآور: 686 ه. ق‏ موضوع: صرف‏ زبان: عربى‏ تعداد جلد: 4 ناشر: دار الكتب العلميه مكان چاپ: بيروت- لبنان‏ نوبت چاپ: 1



مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.