بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

تقدیم به:
مرحوم حاج علی حقانی (ره)مؤسس مدرسه علمیه منتظریه(حقانی)
تقدیر از:
حمد و سپاس مخصوص خدا ست که در حقیت باید از او تقدیر کرد به خاطر نیرو و قوتی که به بندگان حقیرش می دهد و توفیق انجام وظایف را به بندگانش عنایت می کند و بعد از آن تقدیر از حجتش بر روی زمین حضرت بقیه الله الاعظم روحی وارواح العالمین لتراب مقدمه الفداه. و در آخر هم از استاد محترم جناب آقای میرعظیمی تشکر می کنم که مرا در این امر مهم یاری نمودند.



چکیده:
موضوع تحقیق تفاوت مصدر  و اسم مصدر میباشد.برای اینکه به تفاوت های این دو مفهوم پی ببریم ابتدا باید فهم درستی از آنها داشته باشیم.
در بخش اول با بررسی میان اقوال مختلف  به تعریف مصدرپرداخته و هر قولی درباره مصدر را مورد  بررسی قرار داده ایم و زوایای مبهم یا پنهان آن را روشن ساخته ایم.در پایان بخش اول نیز با توجه به دقت های انجام شده  ،تعریف جامعی از مصدر ارائه  کرده ایم.
در بخش دوم نیز  با جستجو و تفحص میان تعاریف کتب مختلف درباره اسم مصدر  ،به بررسی اقوال درمورد اسم مصدر پرداخته تا ابهامات تعاریف را مشخص سازیم.به دلیل اختلاف بیشتر بین صرفیون و نحویون  برسر اسم مصدر(نسبت به مصدر) ،اندکی بیشتر به  موضوع پرداخته ایم تا شناخت بهتری از مفهوم داشته باشیم.
در بخش سوم با توجه به بررسی ها و شناختی که  در بخش اول و دوم از مصدر و اسم مصدر داشتیم به بیان تفاوت های  میان آن دو پرداخته ایم.
باشد که مورد رضایت حق تعالی وخوانندگان قرار گیرد...
مجتبی شفیعی
20/1/95


فهرست مطالب
مقدمه.....................................................................................................................................................................................2
طرح مسئله.............................................................................................................................................................................2
اهمیت و ضرورت موضوع.............................................................................................................................................................2
جایگاه مسئله...........................................................................................................................................................................2
مطالب پیش نیاز........................................................................................................................................................................2
بخش اول:مصدر........................................................................................................................................................................4
مفهوم شناسی........................................................................................................................................................................5
بررسی اقوال ...........................................................................................................................................................................5
صرف ساده..............................................................................................................................................................................5
جامع الدروس العربیه.................................................................................................................................................................6
نحو وافی.................................................................................................................................................................................7
مبادی العربیه...........................................................................................................................................................................8
نتیجه......................................................................................................................................................................................8
بخش دوم:اسم مصدر..............................................................................................................................................................10
مفهوم شناسی......................................................................................................................................................................11
بررسی اقوال...........................................................................................................................................................................11
مبادی العربیه..........................................................................................................................................................................11
جامع الدروس العربیه................................................................................................................................................................11
علوم العربیه............................................................................................................................................................................12
صرف ساده.............................................................................................................................................................................12
نظرات دیگر درباره اسم مصدر....................................................................................................................................................12
نتیجه.....................................................................................................................................................................................15
بخش سوم:تفاوتهای مصدر و اسم مصدر....................................................................................................................................16
تفاوت لفظی...........................................................................................................................................................................17
تفاوت معنایی..........................................................................................................................................................................17
فهرست منابع..........................................................................................................................................................................19

مقدّمه
طرح مسئله
موضوع: مصدر و اسم مصدر
محمول: تفاوت
نسبت حکمیه: تفاوت داشتن
اهمّیّت و ضرورت موضوع
اصطلاح مصدر و اسم مصدر در ادبیّات عرب کاربرد زیادی دارد و گذشته از نحویّون، در کلام فقها، لغویّون و غیره نیز استعمال این دو اصطلاح متداول است.
بی شک این کاربرد و استعمال زیاد به دلیل نیاز فراوان به این دو اصطلاح است.
باتوجّه به جایگاه مصدر و اسم مصدر در ادبیّات دارند، تفکیک آنها می تواند از اهمّیّت زیادی برخوردار باشد.بخصوص در زمینه استفاده از منابع دینی كه عدم تفکیک آن ها می تواند مشکلات زیادی را به وجود آورد و حتّی یک حکم را به کلّی جابه جا کند.
در ذیل این موضوع نیز اهمّیّت شناخت درست مصدر و اسم مصدر جایگاه مخصوص خود را داراست.
مثلاً در شناسایی اسم مصدر، بي توجّهی به اختلاف اصطلاحی که در علم نحو و لغت وجود دارد،موجب خلط مباحث       می شود.
زیرا منشأ بسیاری از اشتباه ها، خلط بین اصطلاح های مختلف است. چه بسا استفاده از اصطلاحی در یک علم که معنای خاصّ آن علم را دارد با معنایی که در علم دیگر مورد استفاده قرار می گیرد،مسیر بحث را بطور کلّی منحرّف می سازد.
وجود این اهمّیّت و ضرورت، بهانه خوبی شد تا به بررسی مناسبی پیرامون این موضوع پرداخته شود0
جایگاه مسئله
جایگاه مصدر و اسم مصدر در علم صرف طبق ساختار کتاب آموزشی صرف ساده ذیل بخش اسم میباشد.

مطالب مورد نیاز
کلمه در اصطلاح، گروهی آن را « لفظی که بر معنایی مفرد دلالت کند » می دانند و گروهی دیگر آن را « لفظ موضوعی می دانند که مفرد است ».
اسم،کلمه است که برمعنایی مستقل دلالت می کند، بدون آنکه بر زمان آن معنا دلالتی داشته باشد.
اسم اگر به معنای خود قائم باشد بدان اسم ذات گفته می شود و اگر به معنای غیر قائم به خود باشد به آن اسم معنی یا حدث می گویند.
مراد از معنای قائم به غیر خود این است که نیازمند حادث است تا معنی تحقّق یابد.بر خلاف اسم ذات که نیازی بر دیگری ندارد تا تحقق یابد.
برای مثال فهمیدن (علم) معنای آن تحقّق پیدا نمی کند، مگر با وجود حادث که انجام دهنده یا پذیرنده ی آن فعل یا حالت باشد.


      بخش اول:
بخش اول:مصدر


•    مفهوم شناسی
•    بررسی اقوال
•    نتیجه
مفهوم شناسی:

در لغت: مصدر آنچه که چیزی از آن سرچشمه می گیرد یا اصل کلمه ای که از افعال ازآن صادر می شوند.  مصدر نزد علمای لغت ،کلمه ای که فقط دلالت بر وقوع چیزی کند، که تعریف شده است.
 در اصطلاح: حال به بیان تعاریف ذکر شده  در برخی از کتب وبررسی آن ها می پردازیم.
بررسی اقوال:
صرف ساده:
«اسمٌ یَدُلُ علی حدثٍ ای معنیً قائمٍ بغیره صادرٍعنه »
مصدر اسمی است که بر حدث يا معنای قائم به غیر خود که از آن اسم صادر می شوند،دلالت می کند.
بررسی:در این تعریف از واژه اسم استفاده شده است واقسام دیگر کلمه(فعل وحرف) را از تعریف خارج می کند،یعنی مصدر فعل یا حرف نیست.
اشکالی که براین تعریف وارداست،در این تعریف فقط به جنبه ي معنایی مصدر پرداخته شده و از جنبه ی هیئت و لفظی مصدر موردی ذکر نشده است.


جامع الدروس العربیه :
« هواللَفظُ الدّالُ علی الحَدث،مجرّداً عن الزمان،متَضمّناً أحرفَ فعله لفظاً »
مصدر لفظی است که بر حدث مجرد از زمان دلالت می کند واز لحاظ لفظی حروف فعل خودش را شامل می شود.
بررسی: در این تعریف از اصطلاح لفظ استفاده شده است،لفظ جنس بعید است وبرای روشن شدن منظور و مصادیق نیاز به یک فصل و قیدی احساس مي شود،در اینجا عبارت«حدث مجرد از زمان»
نقش آن فصل و قید را ایفا می کند.معنای حاصل از« لفظی که برحدث مجرد از زمان دلالت می کند » همان اسمی است که بر حدث دلالت می کند.
اگر در ابتدا از جسم قریب(اسم)استفاده کرده بود،نیازی به آوردن فصل و قیدی جداکننده وروشن کننده مقصود وجود نداشت.
در قسمت سوم تعریف به این نکته اشاره شده است که مصدر تمام حروف فعل خودش را به طور مساوی شامل می شوند.
در این تعریف اشکالی که به تعریف قبلی وارد شد، برطرف شده است،یعنی علاوه بر بیان معنی مصدربه هیئت و لفظ مصدر نیز اشاره شده است.
یعنی مصدر از لحاظ لفظی حروف فعل خودش را شامل می شود و به نحوی به رابطه ی اشتقاق مصدر و فعل                 اشاره شده است.


نحوالوافی :
      «الاسم الّذی یَدُلُ- فی الغالب –علی الحدث المجرد ویَشتَمل علی کل الحروف الاصلیّه والزّائده الّتی یَشتَمل علیها فعله الماضی »
مصدر اسمی است که غالباً بر حدث مجرد دلالت میکند ومشتمل بر همه حروف  اصلی و زایدی است که فعل ماضی آن،مشتمل برآنهاست.
بررسی:این تعریف تقریباً با توجّه  به توضیحاتی که در تعریفات قبلی ذکر شد، به توضیح خاصّی نیاز ندارد امّا این تعریف به اشکالی که به تعریف «جامع الدروس العربیه» ذیل تعریف مصدر وارد شده است پاسخ داده است،درآن تعریف اشاره شده که مصدر حروف فعل خودش را شامل می شود واين اشکال وارد شد که منظور کدام حروف است؟(اصلی یا زاید)
اینجا بیان می شود که مصدر همه حروف اصلی و زاید که فعل ماضی آن  مشتمل برآنهاست را شامل می شوند.
توجه خوب دیگری که در این تعاریف به آن اشاره شده لفظ «مجرد» که به عنوان صفتی برای حدث است.یعنی فقط حدث های مجرد از زمان می توانند مصدر باشند.


مبادی العربیّه:
« هو ما یدلُّ علی حالة او حدث دون الزمان  »
مصدر: چیزی که دلالت می کند بر حالتی یا حدثی که زمان ندارد.
بررسی:
اشکالی که این تعریف دارد این است که جنس مصدر را مشخص نمی کند. ذکرنمی شود که مصدر(اسم یا فعل یا...)است.  
در ادامه از اصطلاح حالت و حدث استفاده شده است.حدث معنای عامّی دارد،یعنی هم انجام دادن کار وهم پدیدآمدن حالتی را شامل می شود. درنتیجه نیازی به آوردن اصطلاح «حالت» در تعریف احساس نمی شود.
ممکن است هدف نویسنده از آوردن این دواصطلاح در کنارهم این بوده که حدث را فقط به همان معنای انجام دادن کار مدّنظر داشته است.به همین منظور اصطلاح حالت را برای تکمیل تعریف خود ذکر کرده است.
انجام دادن کار: مانند «ذکر» یعنی «یادآوری کردن» در آیه «ألا بذکرالله تطمئنُّ القلوبُ »
داشتن حالت: مانند «حُسنٌ» یعنی «خوب بودن».
در دیگر کتب ادبیّات در مورد تعریف مصدر به همین مضامین و تعاریف اشاره شده است که بررسی آنها در اینجا  مجال مناسبی نیست.
نتیجه:
باتوجّه به توضیحاتی که در بررسی تعاریف مطرح شد،تعریف زیر مي تواندتعریف مناسبی براي «مصدر» باشد:
« اسمی كه بر حدثی مجرد از زمان دلالت دارد و همه ی حروف اصلی و زاید فعل ماضی خود را شامل می شود.»
    

بخش دوم:
بخش دوم : اسم مصدر

•    مفهوم شناسی
•    بررسی اقوال
•    نتیجه

مفهوم شناسی :
بررسی اقوال:
ابتدا به بررسی اجمالی چند تعریف که در کتب مختلف به آن اشاره شده است می پردازیم در نهایت به صورت مفصّل توضیحات دو کتاب دیگر(صرف سادّه و سلسبیل) را در مورد اسم مصدر بیان خواهیم کرد.
مبادی العربیّة:
اسم المصدر: «هو لفظٌ یدلُّ علی معنی المصدر و ینقص عن حروف فعله لفظاً او تقدیراً »
اسم مصدر:لفظی است که بر معنی مصدر دلالت می کند و از حروف فعلش نقص می شود حال به صورت لفظی یا تقدیری.
بررسی: در اینجا اسم مصدر لفظی که بر معنی مصدر دلالت دارد معرفی شده است.یعنی اسم مصدر همان معناي مصدر را دارد و فقط به تفاوت ظاهری و ساختاری آن با مصدر اشاره شده است، که حروف اسم مصدر از حروف فعل مصدر کمتر است.

جامع الدروس العربیة:
«هو ما ساوی المصدر فی الدلالة علی الحدث و لم یساوه فی اشتماله علی جمیع احرف فعله،      بل خلت هیئته من بعض احرف لفظاً و تقدیراً من غیر عوضٍ  »
اسم مصدر ،چیزی که در دلالت بر حدث، با مصدر تفاوتی ندارد و در شامل شدن آن بر جمیع و تمامی حروف فعلش با مصدر متفاوت است بلکه هیأت اسم مصدر از بعضی حروف خالی است حال به صورت لفظی يا تقدیری بعضی حروف فعل مصدر را ندارد.
بررسی:
این تعریف نیز به اینکه اسم مصدر همان معنای مصدر را دارداشاره مي كند، با همان توضیحی که در تعریف قبلی اشاره شد.


علوم العربیّة:
« هو الاثر الحاصل بلا اعتبار صدوره و نسبته الی الفاعل  »
اسم مصدر اثر حاصل و نتیجه است بدون اعتبار نسبت و صدور آن به فاعل.
بررسی:
در این تعریف به نتیجه و حاصل بودن اسم مصدر اشاره شده است.یعنی اسم مصدر نتیجه ي بدون لحاظ و اعتبار صادر شدن و نسبت دادن فاعل است. امّا ذكر نشده كه نتيجه و حاصل چيست؟
امّا مي توان حدس زد كه منظور همان نتيجه حاصل از مصدر است.
مثلاً: در آيه «هَل جَزاءُ الاحسان إلّا الاحسان »
«الاحسان» اسم مصدر است در صورتي كه آن را به فاعل نسبت ندهيم.

صرف ساده:
«هُوَ اسمٌ یَدُلُّ عَلَی حاصِلِ مَعنَی المَصدرِ و نتیجَتِهِ »
اسم مصدر:اسمی است که بر معنی حاصل از مصدر و نتیجه مصدر دلالت دارد.
بررسی:
در این تعریف نیز اسم مصدر نتیجه و حاصل مصدر معرفی شده است.
 آيا این تعریف درست ودقیق است یا نه؟ درادامه بررسی خواهیم کرد.
نظرات دیگر درباره اسم مصدر:
در تحقیق پیرامون معنی اسم مصدر در ابتدای کار با تشتّت و تنوّع در نظر اقوام مختلف روبرو می شویم.
حال به بیان برخی از آنها می پردازیم:
در« شرح الرضی علی الکافیه» اشاره شده است که اسم مصدر 1)چیزی که بر معنی مصدر دلالت دارد و به اوّل آن میم اضافه شده است.مثل «مَقتَل»
2)اسم عینی که به معنی مصدر به کار رفته است. مثل «عطاء» که اسم «یُعطی» است.
نظر دیگر بیانگر این است که اسم مصدر، «اسمی است که بر حدث دلالت دارد و زمان بر آن حدث عارض نشده است» و خود به سه شکل خواهد بود:
1)عَلَمٌ موضوعٌ علی معنیٍ، علمی که برای معنایی وضع شده است. مثل «فجار» که برای «الفَجرَه» یا «سبحانَ» برای «التسبیح» وضع شده است.
2)مبدوء به میم زایده (آغاز شده به میم زایده)به غیر از مفاعلة مثل : «مَضرَب»
3)آن چه که حروف آن از حروف مصدر کمتر شده است. مثل «غسل» در مقابل «اغتَسَلَ» .
نظر دیگر به همان چیزی اشاره دارد که در مورد «1» و «2» نظر قبلی «التصریح» ذکر شد.
قسمت سوّم آن اشاره دارد به آن که اسم مصدر چیزی است که اسم برای غیر حدث بوده ولی برای حدث استعمال شده.
مثل «الکلام» در اصل اسمی است که برای ملفوظ شده از کلمات (اسم للملفوظ به من الکلمات) و سپس به معنی «التکلیم» (سخن گفتن) نقل و استعمال شده است.
آن چه در شرح الاشمونی (جلد 2،ص287) بعد از تعریف اسم مصدر به همراه مناقشه ای که «صبان» در آن آورده است به دو نظر قبلی نزدیک است.
ایشان معتقدند که مراد از اسم مصدر ، اسم جنس منقول از موضوع آن به افاده حدث است.
مثل «الکلام»، «الثواب»
و نظر دیگر این که اسم مصدر اسمی است برای معنای صادر از انسان مثل «سبحان»که بر «تسبیح» صادر از مسبّح(تسبیح کننده)[حاصل از فعل «التسبیح»]برای لفظ ت،س،ب،ی،ح دلالت دارد.و این تعبیر آخری است از آن چه که ابن هشام در الشذور آورده است.
پس از نظرات آورده شده می توان گفت که برای اسم مصدر چهار تعبیر است:
1- مصدر میمی
2- اسم غیر مصدر که برای معنای مصدر استفاده شده
3- مصدر فعلی که حروف آن از حروف فعلش کمتر شده
4- علم وضع شده برای معنا(عَلَمٌ موضوعٌ علی معنیٍ)
تفسیر اسم مصدر به مصدر میمی:
ابن هشام خودش در شذور (ص410 و 411) این نظر را رد کرده و قائل بر این است «اسمی که با میم زائده به غیر از «مفاعلة» است در حقیقت مصدر بوده و مصدر میمی نامیده می شوند.»
امّا به صورت جوازی اسم مصدر هم به آن گفته می شود، در این صورت هم این نام گذاری (به اسم مصدر) مجازی است. همچنین «الازهری» در «التصریح» این نظر را آورده و ظاهراً آن را قبول دارد.
امّا سه نتیجه و تعبیر دیگر:
ظاهراً هر سه درمعنی متّحد بوده و به معنای واحدی بر می گردند. برای این ادّعا دو دلیل می توان ذکر کرد:
1-    در نظراتیکه به آن اشاره شده بعضی از صاحب نظران یکی از آنها را ذکر کرده و دو نتیجه دیگر را ذکرنمی کردند و بعضی دیگر آن نظر مطرح شده را ذکر نکرده و دو تعبیر دیگر را ذکر می کردند.
2-    مثال های بیان شده برای آن ها به هم نزدیک بودند بلکه حتّی با یکدیگر هماهنگ بود.در نتیجه معنایی که برای آنها اراده می شود متّحد است ولی وجوه مختلفی دارند که ممکن است از جهاتی به آن نگاه شود.
پس معنی که همه معانی ذکر شده به آن بر می گردد و برای همه معانی اسم مصدر جامع است،
آن چیزی است که ابن یعیش – یکی از ائمه علوم عربی است- از آن پرده برداری می کند:
او قائل بر این است که: درمورد« السّرّاء و الضّرّاء». صحیح آن است که آنها اسمی برای مصادر خود هستند نه خود مصدر.       «سراء=الرّخاء»  و «الضّراء=الشّدّه»  و «النَّعماء= النّعمة» که آنها اسم برای این معانی هستند.
پس زمانی که می گوییم آنها مصدر هستند، این ادّعا، خود فعل که همان معنی است را شامل می شود.
و هر گاه می گوییم آنها اسم مصدر هستند این ادّعا حاصل و نتیجه از این معانی را شامل می شود .
آنچه تا به حال ذیل بررسی تعریف اسم مصدر از کتاب صرف ساده به آن اشاره شد ، نظر صرف ساده ، در مورد اسم مصدر را به خوبی بیان شد.امّا این که نظر اصلی ایشان (یعنی اسم مصدر ، نتیجه وحاصل مصدر است)با نظراتی که ذیل آن بیان و برسی شد چگونه جمع خواهد شد و چگونه نظرات متفاوت با نظر منتخب،رد شد؟ سؤالات و اشکالاتی است خود به صورت مفصل جای بحث دارد.
امّا بیان توضیحات و نظراتی که در کتاب سلسبیل پیرامون این موضوع مطرح شده خالی از لطف نیست.
اسم مصدر در نحو به يك معنا و اصطلاح به كار مي رود و در لغت، فقه و اصول به معنا و اصطلاحي ديگر و در بسياري از موارد بي توجّهي به اين اختلاف در اصطلاح، موجب خلط در مباحث شده است. بنابراين بايد در تعريف آن دقّت شود و هر اصطلاح با توجّه به جايگاه ويژه ي خود مورد بررسي قرار گيرد؛ چرا كه منشأ بسياري از اشتباه ها، خلط بين اصطلاح هاي مختلف است؛ چه بسا به كار بردن اصطلاحي در يك علم، آن هم با معنايي كه در علمي ديگر مورد استفاده قرار مي گيرد، مسير بحث را به طور كلّي منحرف مي سازد.
در لغت «اسم مصدر» را كلمه اي دانسته اند كه اغلب  بر حاصل مصدر دلالت مي كند به بيان ديگر بر حدث بدون توجّه به صدور و نسبت آن به فاعلش دلالت مي كند.
البته گاه «اسم مصدر» از جهت صيغه با «مصدر» متّحد است؛ مانند: «جِنّةٌ» و گاه متفاوت؛ مانند : «غُسل» كه مصدر آن «غَسل» است.
نتيجه حاصل
1- در صناعت نحو، سه نوع اسم مصدر وجود دارد كه همه ي آنها به معناي مصدر مي باشند.
البتّه در قسم دوّم، اسم مصدر به اضافه ي جهت مصدري(دلالت بر حدث)، دلالت بر تعيين ذهني نيز دارد و به همين دليل، آن را عَلَمِ جنسي خوانده اند.

«اسم مصدر» در علم نحو:
در علم نحو به سه دسته از كلمات، اسم مصدر گفته مي شود:
دسته ي اوّل: كلماتي كه از مادّه ي مصدر به اضافه ي ميمي در اوّل آنها، ساخته مي شود و به معناي مصدر مي باشد. مصدر ميمي يا اسم مصدر ناميده مي شود مانند «مَقتَل» و «مُستَخرِج».
دسته ي دوّم: به اسم حدث هايي كه عَلَم باشند – مانند «سبحان» كه عَلَم براي تسبيح است – اسم مصدر اطلاق مي شود.
دسته ي سوّم: اسم هايي كه براي غير مصدر وضع شده باشند، ولي در معناي مصدر به كار روند، اسم مصدر ناميده مي شوند. مانند : «عطاء»، «ثواب» و «كَلام» كه در اصل براي «شيء بخشيده شده» و «چيزي كه به عنوان پاداش داده مي شود» و «جمله اي كه گفته مي شود» وضع شده اند، ولي در معناي «إعطاء»، «إثابة» و «تكليم» - كه مصدرند - بكار مي روند.
2- گفته شد كه در بحث اسم مصدر باید دقّت شود تا اسم مصدر در علم لغت و مانند آن، اسم مصدر در علم نحو، كاملاً تمييز داده شود و بين آنها خلط و اشتباهي رخ ندهد.
عجيب است كه در برخي از كتب آموزشي نحو در سطح پايين نيز، همين اشتباه رخ داده و اين دو اصطلاح با هم خلط شده اند.
در كتاب صرف ساده آمده است «اسم مصدر كلمه اي كه بر حاصل معناي مصدر و نتيجه ي آن دلالت مي كند» مانند «حبّ» و «بُغض» و اوزان آن قياسي نيست؛ بلكه گاهي بر وزن مصدر خود است مانند «حُبّ» و «مَشي» و گاهي از جهت وزني با مصدر خود متغاير مي باشد؛ مانند «بُغض» و «غُسل» كه مصدر آنها «بغاضة» و «غَسل» است.     

نتیجه:
با توجّه به آنچه که تا به حال ذکر شد در مورد معنای اسم مصدر دو نظر وجود دارد:
یک نظر مربوط به علم لغت است و دلات بر حصول و نتیجه حدث دارد و ممکن است برای موضوع علیه معنای مصدر و حصول مصدر و یا هر دو آنها اراده شده باشد و بررسی اینکه کدام معنا اراده شده ( معنای مصدر یا حصول مصدر) برعهده ی علم لغت است.
امّا یک سؤال مطرح می شود که با توجّه به هدف علم صرف آیا تعریف اسم مصدر در علم لغت برای علم صرف هم صادق است؟
چیزی که واضح است در علم صرف به شناسایی کلمه و تغییرات کلمه پرداخته می شود ،یعنی با بررسی هیئت مصدر و معنای آن نظر داده می شود.
نظر دیگر که دراغلب  کتب صرفی بررسی شد، معنای اسم مصدر به معنای نتیجه و حاصل مصدر اشاره نشده بود بلکه اسم مصدر، از نظر معنا، همان معنای مصدر را بیان می کند و از نظر هیئت با مصدر متفاوت بود که در بخش بعدی بیشتر به تفاوت میان آنها پرداخته خواهد شد.
بنابراین با توجه به توضیحات مطرح شده،در کتاب «سلسبیل» توجّه خوبی برای تفکیک دو معنای اسم مصدر بیان شده بود.

بخش سوم:
تفاوت های مصدر و اسم مصدر

•    تفاوت لفظی
•    تفاوت معنوی

تفاوت لفظی:
1-    مصدر،اصل تمام مشتقّات است  ولی اسم مصدر چنین نیست.
این تفاوت برای هر دو تعریف اسم مصدر صادق است.
2-    مصدر حروف فعلش را در بردارد ولی اسم مصدر چنین نیست0
از این مورد دو نتیجه می توان گرفت:
1-    در این تفاوت به تعریف صرفی اسم مصدر اشاره  دارد.زیرا در این تعریف صرفی اسم مصدر اشاره شد که اسم مصدر همان معنای مصدر را دارد و وجه تمایز مصدر واسم مصدر ،هیئت و لفظ آنهاست که مصدر همه ی حروف فعلش را شامل می شود و اسم مصدر همه ی حروف فعلش را شامل نمی شود.
روشن است که برای تمایز آنها باید تفاوت لفظی وجود داشته باشد.
2-    این تفاوت اشاره به رابطه اشتقاقی بین مصدر و فعل نیز اشاره دارد. به عبارتی مصدر جاری برفعل است(یعنی حروف فعلش را داراست) چون می خواهیم « مصدر میمی» را از انواع مصدر جدا کنیم.

تفاوت معنوی:
اسم مصدر در معنا، نتیجه مصدر است (اگر معنای لغوی آن را مدّنظر داشته باشیم)

با وجود تحقیقی که در باره تفاوت های مصدر و اسم مصدر انجام دادیم بر کسی پوشیده نیست که با جستجو و اجتهاد بیشتر میتوان به تفاوت های بیشتری رسید.
و من الله توفیق...


فهرست منابع
1)    اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر، ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻜﺮم  ، ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب ، دارﺻﺎدر ، ﭼﺎپ ﺳﻮم ، ﺑﻴﺮوت .
2)    التفتازانی،مسعودبن عمرالقاضی معروف به سعدالدین،شرح التصریف،به تحقیق مکرم،عبدالعال، المکتبة الاظهریة،هشتم،1417ه.ق.
3)    دکتر ابراهیم انیس...، معجم الوسیط؛ مترجم:محمد بندرریگی، انتشارات اسلامی،1389 .
4)    حسن عباس، نحووافی ،تهران ، انتشارات ناصر خسرو، 1367 ه.ش.
5)    حسینی طهرانی ، سید هاشم ، علوم العربیه ، تهران ،انتشارات مفید، چاپ دوم ، فروردین 1364ه.ش.
6)    شیرازی،احمدامین،صرف روان جلد 3،قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ هفتم،سال 1391ه.ش.
7)    شرتونی،رشید،مبادی العربیه جلد 4، قم: موسسه انتشارات دارالعلم،چاپ چهاردهم ،سال 1427 ه.ق.
8)    شیخ رضی ، محمد بن الحسن ، شرح الکافیه ، المکتبه المرتضویه لاحیاء آثار الجعفریه، طهران.
9)    طباطبائی ،سید محمدرضا ،صرف ساده ،انتشارات دارالعلم ،چاپ هشتاد و دوم ،سال94 ه.ش.
10)    علیدوست،ابوالقاسم،سلسبیل،انتشارات دار الاسوة للطباعة و النشر،1420ق.
11)    غلایینی ، مصطفی ،جامع الدروس العربیه ، بیروت ، انتشارات دارالکوخ ،1430ه.ش.



 

 


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.