بسم الله الرحمن الرحیم

 

 




فهرست
عنوان                                                                                                                                                     صفحه
مقدمه............................................................................................................................................................1
بخش اول: مفهوم شناسی و کلیّات      .............................................................................................................2
فصل اول: مفهوم شناسی................................................................................................................................3
فصل دوم: کلیّات...............................................................................................................................................4
بخش دوم: قواعد اعلال.....................................................................................................................................5
فصل اول: قواعد عمومی اعلال...........................................................................................................................6
1/1 قاعده اول..................................................................................................................................................6
2/1 قاعده دوم.................................................................................................................................................6
3/1 قاعده سوم...............................................................................................................................................8
4/1 قاعدهچهارم..............................................................................................................................................8
5/1 قاعده پنجم...............................................................................................................................................9
6/1 قاعده ششم............................................................................................................................................9
7/1 قاعده هفتم.............................................................................................................................................10
8/1 قاعده هشتم...........................................................................................................................................10
9/1 قاعده نهم...............................................................................................................................................12
10/1 قاعده دهم.............................................................................................................................................12
فصل دوم: قواعد خصوصی مثال، اجوف، ناقص و لفیف...........................................................................................15
1/2 قاعده اول خصوصی مثال............................................................................................................................15
2/2 قاعده دوم خصوصی مثال............................................................................................................................15
3/2 قاعده اول خصوصی اجوف...........................................................................................................................17
4/2 قاعده دوم خصوصی اجوف...........................................................................................................................18
5/2 قاعده خصوصی ناقص.................................................................................................................................19
6/2 لفیف........................................................................................................................................................19
خاتمه: نتیجه گیری...........................................................................................................................................21
منابع...............................................................................................................................................................22


مقدمه:
سپاس خدای را عزّ و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت.
درود و سلام خدا بر پیغمبر رحمت و خاندان پاکش که روح انسانیت را در انسان ها دمیدند، و همچنین لعن و نفرین دائمی حضرت حق بر آن هایی که بویی از انسانیت نبردند و نتوانستند حقیقت وجودی  پیامبر و خاندانش را درک کنند و به این بزرگواران ظلم کردند.
هدف از این پژوهش بررسی موشکافانه ی دو کتاب "صرف ساده" و "صرف میر" در بحث قواعد اعلال -که سالیان سال با به کارگیری این قواعد در کتب مختلف علمی و روایی و به خصوص قرآن کریم سر وکار بود؛ از طرفی، دیگر به جهت اینکه کتاب صرف میر که از کتب ارزشمند صرفی محسوب می شود، وقواعد اعلال را به صورت دسته بندی شده مطرح نکرده که علاقه مندان به ادبیات عرب به ویژه طلاب عزیز به راحتی به آنها دسترسی داشته باشند، لذا بر آن شد  که طی پژوهشی به یک جمع بندی کلی راجع به قواعد اعلال در این کتاب ارزشمند دست یابیم و همچنین تفاوتهای آن را با کتاب صرف ساده(در صورت وجود) مشخص نماییم .
لازم به ذکر است که قواعد اعلال دارای گستردگی زیادی هستند، لذا منظور ما از قواعد اعلال فقط قواعد عمومی و برخی قواعد خصوصی که در ادامه به تفصیل می آید، بوده است.
*سوال اصلی این پژوهش این است که"تفاوت قواعد اعلال در صرف ساده و صرف میر چیست؟"
و به یاری خداوند و با عنایات حضرت حجت(عج) در پایان این پژوهش به سؤالات دیگری نیز پاسخ داده می شود که از جمله ی آن ها به مواردی اشاره می کنیم:
1. اعلال چیست و قواعد اعلال به چه معناست؟
2. در چه کلماتی اعلال صورت می گیرد؟
3. آیا قواعد اعلال استثناء پذیرند؟
و ....
در انتها از درگاه خداوند متعال توفیقات روز افزون را برای جامعه ی علمی شیعه به ویژه طلاب محترم مسألت می نمایم.
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته





بخش اول:
مفهوم شناسی و کلّیات


فصل اول: مفهوم شناسی
فصل دوم: کلّیات



فصل اول:مفهوم شناسی
تعداد حروف الفبای زبان عربی با دو حرف حساب کردن همزه و الف 29 حرف است ، که از میان این حروف، سه حرف "واو"، "یاء" و "الف" را به جهت اینکه بیش از حروف دیگر در معرض تغییرند "حروف علة" می نامند.
علّةاز ماده ی علّ در لغت به معنای «رنجوری، نقیصه و کاستی» می باشد
 کلمه ای که یکی از حروف اصلی آن حرف عله باشد را "معتلّ" می گویند.
تعریف اعلال: اعلال مصدر باب افعال، در لغت به معنای بیمار گردانیدن می باشد  و در اصطلاح علم صرف به تغییراتی که بر روی حروف عله پدید می آید "اعلال" می گویند؛ اعلال بر سه قسم است: اعلال سکونی، اعلال قلبی و اعلال حذفی.
 برخی از این تغییرات بر اساس قاعده ی خاصی نیستند و منوط به سماع می باشند و برخی دیگر از این تغییرات بر اساس نظم و قاعده ی خاصی هستند که به آن قواعد، قواعد اعلال گفته می شود.
لازم به ذکر است که تغییر حرف عله در صورتی اعلال نامیده می شود که به منظور تخفیف لفظی کلمه و سهولت در تلفظ صورت گرفته باشد؛ لذا به آن دسته از تغییرات حروف عله که ناشی از دگرگونی اعرابی باشد - مانند آنچه در اسماء سته، مثنی و جمع پدید می آید- اعلال گفته نمی شود.
در ضمن منظور از این تفاوت، کلیه ی تفاوت های لفظی و مبنایی که در بیان دو کتاب مذکور به چشم می خورد می باشد.


فصل دوم: کلیات
تعریف قواعد عمومی و خصوصی اعلال: «برخی از قواعد اعلال به قسم خاصی از کلمه اختصاص ندارد، این دسته از قواعد اعلال را قواعد عمومی اعلال می نامندو برخی دیگر از قواعد اعلال در نوع خاصی از کلمه اجرا می شود که به آن ها قواعد خصوصی اعلالمی گویند» ؛ که البته در این پژوهش علاوه بر بررسی قواعد عمومی اعلال به بررسی قواعد خصوصی مثال، اجوف، ناقص و لفیف بر اساس بیان دو کتاب صرف ساده و صرف میر پرداخته ایم (قواعد خصوصی اسم، قواعد خصوصی مصغر و ... از محدوده ی این پژوهش خارج اند.)
معتل بر هفت قسم است: مثال، اجوف، ناقص، لفیف مفروق، لفیف مقرون(معتل العین واللام)، لفیف مقرون(معتل الفاء والعین)، معتل الفاء والعین واللام.
تعریف مثال: به کلماتی که فاءالفعل آن ها حرف علّه باشد، مثال می گویند، مانند: یَسَرَ، وَقت.
تعریف اجوف:به کلماتی که عین الفعل آن ها حرف علّة باشد، اجوف می گویند، مانند: خافَ
تعریف ناقص:به کلماتی که لام الفعل آن ها حرف علّه باشد، ناقص می گویند، مانند: دَعا
تعریف لفیف: به کلماتی که دو حرف از حروف اصلی آن ها حرف عله باشد، لفیف می گویند، که لفیف خود سه دسته است: لفیف مفروق(معتل الفاء واللام) مانند: وَفی، لفیف مقرون (معتل العین واللام و معتل الفاء والعین) مانند: حیّ ، یَوم
لازم به ذکر است که در کتاب صرف ساده، قواعد به صورت منظم و در فصلی مجزا بیان شده و برای هر کدام مثال زده، ولی در کتاب صرف میر چیزی به نام قواعد اعلال وجود ندارد و با آوردن مثال برای هر قسم از کلمات معتل در صورت وجود شرایط اجرای قاعده اعلال، آن را بیان کرده است؛ لذا ما در این پژوهش برای بررسی و مقایسه ی این دو کتاب از تقسیم بندی قواعد صرف ساده استفاده کرده ایم.

بخش دوم:
قواعد اعلال


فصل اول: قواعد عمومی اعلال
فصل دوم: قواعد خصوصی مثال، اجوف ،  ناقص و لفیف


فصل اول: قواعد عمومی اعلال
قاعده اول:
بیان صرف ساده:«هر یک از "واو" و "یاء" چنانچه عین الفعل کلمه و متحرک باشد و حرف پیش از آن صحیح و ساکن باشد، حرکت آن به ماقبل داده می شود، مانند:
 یَقْوُلُ←یَقُولُ، یَبْیِعُ←یَبِیعُ، یَخْوَفُ←یَخَوفُ( ←یَخافُ)؛ به خلاف کلماتی مانند: فِتْیَة، إخْوَة، غَزْوَة، ثَرْوَة، دَعْوَة، دَعْوَی که حرف عله در آن ها لام الفعل است، نه عین الفعل، و به خلاف کلماتی مانند: جَهْوَرَ و تَرَهْوَکَ که حرف عله در آن ها زاید است؛وبه خلاف کلماتی مانند :قاول و بایع و حوول که ما قبل حرف عله متحرک ؛حرف صحیح نیست.»
بیان صرف میر:در بحث اجوف واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی قَوْل در قسمت مضارع آمده است: « یَقُولُ در اصل یَقْوُلُ بود؛ ضمه بر "واو" ثقیل بود به ماقبل دادند یَقُولُ شد...»
همچنین در بحث اجوف یایی از باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی بَیْع در قسمت مستقبل معلوم آمده است: « اصل یَبِیعُ یَبْیِعُ بود؛ کسره بر یاء ثقیل بود به ماقبل دادند؛ یَبِیعُ شد. »
همچنین در بحث اجوف یایی از باب فَعِلَ یَفْعَلُ از ماده ی خَوْف آمده است: « اصل یَخافُ یَخْوَفُ بود،"واو" حرف عله متحرک ماقبلش حرف صحیح و ساکن؛ فتحه ی واو را به ماقبل دادند. "واو" در موضع حرکت ماقبل مفتوح را قلب به الف کردند یَخافُ شد. »
مقایسه:1. در کتاب صرف میر به خلاف صرف ساده، به شرط عین الفعل بودن حرف عله و صحیح و ساکن بودن ماقبل اشاره ای نشده و این نکات از مثال ها برداشت می شود؛ و نیز در این کتاب به مثال خلاف اشاره ای نشده است!
2. در کتاب صرف ساده به علت نقل مکان حرکت عین الفعل اشاره ای نشده در حالی که صرف میر علت این جابجایی را ثقالت ضمه بر واو و کسره بر یاء دانسته است.
قاعده دوم:
بیان صرف ساده:«هریک از"واو" و "یاء" چنانچه عین الفعل یا لام الفعل و در اثناء کلمه و مضموم یا مکسور باشد و حرف پیش از آن حرف صحیح مضموم یا مکسور باشد، حرکت آن پس از سلب حرکت ماقبل به ماقبل داده می شود، مانند:
قُوِلَ←قِوْلَ(←قیلَ)، بُیِعَ←بِیعَ، یَدْعُوُوْنَ←یَدْعُوْوْنَ(←یَدْعُوْنَ)، رَضِیُوا←رَضُیوا(←رَضُوا) به خلاف مثل: حول،بیع،یهدی.»
بیان صرف میر:در بحث اجوف واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی قَوْل در قسمت ماضی مجهول آمده است: « قیلَ در اصل قُوِلَ بود؛ کسره بر واو ثقیل بود به ماقبل دادند؛ بعد از سلب حرکت ماقبل، واو منقلب شد به یاء؛ قبیل  شد. »
همچنین در بحث اجوف یایی از باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی بَیْع در قسمت ماضی مجهول آمده است: « اصل بیعَ بُیِعَ بود؛ کسره بر یاء ثقیل بود به ماقبل دادند؛ بعد از سلب حرکت ماقبل بیعَ شد. »
همچنین در بحث ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی دعاء و دَعْوَة در قسمت مستقبل معلوم آمده است: « اصل یَدْعُوْنَ جمع مذکر یَدْعُوُوْنَ بود؛ضمه بر "واو" ثقیل بود انداختند؛ واو که لام الفعل بود به التقاء ساکنین بیفتاد یَدْعُوْنَ شد بر وزن یَفْعُونَ [...] و تَدْعِینَ واحده ی مخاطبه ی مونث در اصل تَدْعُوِینَ بود؛ کسره بر واو ثقیل بود به ماقبل دادند؛ بعد از سلب حرکت ماقبل واو به التقاء ساکنین بیفتاد؛ تَدْعِینَ شد بر وزن تَفْعِینَ. »
در بحث ناقص یایی از باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی رَمی در قسمت مستقبل معلوم آمده است: « [...] واحده ی مؤنث مخاطب در اصل ترمِیینَ بود؛ کسره بر یاء ثقیل بود حذف کردند، پس یائی که لام الفعل بود به التقاء ساکنین افتاد تَرمین شد بر وزن تَفْعِینَ .»
در بحث ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی دعاء و دَعْوَة در قسمت ماضی مجهول آمده است: «دُعُوا در اصل دُعِوُوا بود؛ واو برای کسره ی ماقبل قلب به یاء شد؛ دُعِیُوا شد؛ ضمه بر یاء ثقیل بود به ماقبل دادند، بعد از سلب حرکت ماقبل، یاء به التقاء ساکنین افتاد دُعُوا شد بر وزن فُعُوا.»
مقایسه:1. در صرف ساده به علت نقل حرکت به ماقبل اشاره ای نشده است.
2. در کتاب صرف میر به لفظ عین الفعل یا لام الفعل بودن حرف عله اشاره ای نشده است و این مطلب را از جهت اینکه مثال ها در بحث اجوف و ناقص آورده شده می توان دریافت؛ و همچنین به اینکه آن عله در اثناء کلمه و مضموم یا مکسور باشد و حرف پیش از آن صحیح مضموم یا مکسور باشد هیچ اشاره ای نشده است.
3. اما راجع به سه مثال آخری که از کتاب صرف میر آورده ایم، لازم به ذکر است که اگر طبق بیان صرف ساده قاعده را اجرا کنیم، بعد از سلب حرکت ماقبل، حرکت ضمه ی واو در یَدْعُوُوْنَ و کسره ی یاء درتَرمِیینَ و ضمه ی واو در دُعِوُوا به ماقبل داده می شود، اما طبق صرف میر حرکت ضمه ی واو در یَدْعُوُوْنَ و کسره ی یاء در تَرمِیینَ می افتد(به ماقبل داده نمی شود)حال آنکه در همین کتاب در جایی دیگر همانگونه که در مثال آمده، کسره ی واو در تَدْعُوِینَ را به ماقبل داده است! و در دُعِوُوا ابتدا واو به خاطر کسره ی ماقبل به یاء تبدیل می شود سپس ضمه ی آن به ماقبل داده می شود.
قاعده سوم:
بیان صرف ساده:« هریک از "واو" مضموم ماقبل مضموم و "یاء" مضموم یا مکسور ماقبل مکسور، چنانچه در آخر کلمه قرار گیرد، حرکت آن می افتد، مانند: یَدْعُوُ←یَدْعُوْ، یَرْمِیُ←یَرْمِی.»
بیان صرف میر: در بحث ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی دعاء و دَعْوَة در قسمت مستقبل معلوم آمده است: « اصل یَدْعُو یَدْعُوُ بود؛ ضمه بر واو ثقیل بود انداختند، یَدْعُو شد. و همچنین است حال تَدْعُو و اَدْعُو و نَدْعُو.»
مقایسه:1. در کتاب صرف میر به اینکه واو مضموم در آخر کلمه باشد اشاره ای نشده استاست، حال آنکه صرف ساده یکی از شرط های اجرای این قاعده را آخر کلمه بودن حرف عله ی مورد نظر می داند.
2. در صرف ساده به علت اجرای این قاعده اشاره ای نشده است ولی در صرف میر، علت را ثقالت ضمه بر واو می داند.
3. با بررسی مثال های صرف میر دریافتیم که صرف میر، به یاء مضموم یا مکسور که شرایط این قاعده را داشته باشد اشاره ای نکرده است.
قاعده چهارم:
بیان صرف ساده:« "واو" ساکن ماقبل مکسور قلب به "یاء" می شود، مانند: قِوْلَ←قِیلَ، مِوْزان←میزان.»
بیان صرف میر:در بحث اجوف واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی قَوْل در قسمت ماضی مجهول آمده است: « قیلَ در اصل قُوِلَ بود؛ کسره بر واو ثقیل بود به ماقبل دادند؛ بعد از سلب حرکت ماقبل، واو منقلب شد به یاء؛ قیلَ شد. »
همچنین در بحث اجوف واوی از باب اِفعال از ماده ی اقامة در قسمت ماضی مجهول آمده است: « اصل اُقیمَ اُقْوِمَ بود؛ کسره ی واو را به ماقبل دادند و "واو" را قلب به یاء کردند، اُقیمَ شد.»
مقایسه: بیان این دو کتاب در مورد قاعده 4 تفاوت خاص و مبنایی ندارد و فقط تفاوت لفظی دارند.

قاعده پنجم:
بیان صرف ساده:« "واو" در صورتی که لام الفعل و ماقبل آن مکسور باشد قلب به "یاء" می شود، مانند: قَوِوَ←قَوِیَ، رَضِوَ←رَضِیَ، دُعِوَ←دُعِیَ به خلاف رَجَوَ و رَخُوَ.»
نکته ای مهم:نکته ای که در کتاب قدیمی آمده بود ولی در کتاب ما حذف شده این است که اگر بین اجرای قاعده ی اعلال وادغام سرگردان ماندیم استفاده از قاعده ی اعلال جایز است؛همانند:قوو-قوی.
بیان صرف میر: دربحث ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی دعاء و دَعْوَة در قسمت ماضی مجهول آمده است: « اصلِ دُعِیَ دُعِوَ بود؛ واو برای کسره ی ماقبل، قلب به یاء شد دُعِیَ شد. »
همچنین در ادامه ی همین بخش در قسمت اسم فاعل آمده است: « داعِیَةٌ در اصل داعِوَةٌ بود، "واو" در مرتبه ی چهارم بود؛ ماقبلش ضمه نبود، قلب به یاء شد داعِیة شد.»
در جایی دیگر در بخش ناقص واوی از باب فَعِلَ یَفْعَلُ از ماده ی الرضا و الرضوان در قسمت ماضی معلوم آمده است: « اصل رَضِیَ رَضِوَ بود؛ "واو" در طرف بود ما قبل مکسور؛ قلب به یاء شد، رَضِیَ شد. »
مقایسه:1. در کتاب صرف میر به این شرط که واو لام الفعل باشد اشاره ای نکرده است ولی در دو مثال متفاوت و به دو بیان متفاوت شرط این قاعده را آورده است، یکی در مرتبه ی چهارم بودن واو و دیگری در طرف(حرف آخر) بودن آن، حال آنکه برای مثال دُعِیَ هیچ یک از این شروط را نیاورده است! از طرف دیگر در مثال داعِیَة، به جای شرط ماقبل مکسور بودن، ماقبل مضموم نبودن را آورده است.
2. راجع به توجهی که در ذیل این قاعده در صرف ساده مبنی بر تقدم قاعده اعلال بر ادغام آمده، در صرف میر اشاره ای نشده است.
- به طور کلی به نظر می رسد در این قاعده، بیان صرف ساده بیان جامع تر و کامل تری می باشد.
قاعده ششم:
بیان صرف ساده:« "واو" چنانچه لام الفعل و حرف چهارم به بعد کلمه باشد و ماقبل آن مفتوح باشد قلب به "یاء" می شود، مانند: یَرْضَوُ←یَرْضَیُ، یُدْعَوُ←یُدْعَیُ، یُدْعَوْنَ←یُدْعَیْنَ؛ به خلاف دَعَوَ.»
و در ادامه توضیحی آورده است: « این قاعده بر قاعده هشتم اعلال مقدم است، یعنی در مواردی که امکان اجرای هر دو قاعده (6 و 8) باشد ابتدا این قاعده و سپس قاعده هشتم جاری می شود.»
بیان صرف میر:در بحث ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی دعاء و دَعْوَة در قسمت مستقبل مجهول آمده است:« اصل یُدْعی، یُدْعَوُ بود. "واو" در مرتبه ی چهارم بود، ماقبلش مضموم نبود، قلب به یاء شد. یاء متحرک ماقبل مفتوح را قلب به الف کردند یُدْعی شد. »
مقایسه:1. در این قاعده، بیان صرف میر اعم از صرف ساده است، چرا که در صرف میر آمده است که واو حرف چهارم و ماقبل غیر مضموم بوده و در صرف ساده آمده است که واو حرف چهارم و ماقبل مفتوح باشد، و در کل با در نظر گرفتن این قاعده به بیان هردو کتاب و قاعده ی قبلی(پنجم) به بیان صرف میر نسبت به مثال داعیَة، می توان به قاعده ی جدیدی رسید و آن این است که: "واو اگر حرف چهارم به بعد کلمه و ماقبلش غیر مضموم باشد، قلب به یاء می شود."
2. توضیحی که در صرف ساده آورده، با وجود اینکه در صرف میر به این گونه بیان نشده است ولی با توجه به سیر اجرای قاعده بر روی مثال یُدعی، می توان به همین نتیجه رسید.
3. آوردن مثال خلاف قاعده، از امتیازات صرف ساده در بیان این قاعده است.
قاعده هفتم:
بیان صرف ساده:« "یاء" چنانچه فاءالفعل و ساکن و ماقبل آن مضموم باشد قلب به "واو" می شود، مانند: یُیْسِرُ←یُوسِرُ، مُیْسِر←مُوسِر. »
بیان صرف میر:در بخش مثال یایی از باب افعال از ماده ی ایسار در قسمت اسم فاعل و مفعول آمده است: « مُوسِرٌ و مُوسَرٌ؛ اصل آنها مُیْسِرٌ و مُیْسَرٌ بود؛ یاء ساکن برای مناسبت ضمه ی ماقبل منقلب به واو شد. »
مقایسه: تنها تفاوت این دو کتاب در بیان قاعده ی هفتم این است که در صرف میر بر خلاف صرف ساده، به شرط فاءالفعل بودن یاء اشاره ای نشده است.
قاعده هشتم:
بیان صرف ساده:« هریک از "واو" و "یاء" متحرک ماقبل مفتوح، چنانچه فاءالفعل نباشد و حرکت آن نیز عارضی نباشد قلب به "الف" می شود، مانند: قَوَلَ←قالَ، بَیَعَ←باعَ، المُدَّعَیُ←مُدَّعی.
به خلاف مثل: یَوَدُّ و تَیَسَّرَ که حرف عله فاءالفعل است، و به خلاف مثل: دَعَوَا، رَضَوِیّ، فَتَیانِ، فَتَیَیْنَ، اِخْشَوُنَّ(صیغه نهم امر معلوم مؤکد به نون تأکید ثقیله) و اِخْشَیِ اللهَ، که حرکت حرف عله عارضی است.
هریک از "واو" و "یاء" چنانچه در کلمه ای، ساکن در موضع حرکت باشد – یعنی به جهت جریان قواعد اعلال سکونی در همین کلمه ساکن شده باشد– نیز مشمول قاعده هشتم است، مانند: (یَخْوَفُ←) یَخَوْفُ←یَخافُ، (یُبْیَعُ←) یُبَیْعُ←یُباعُ.»
در ادامه در قالب یک توضیح چنین بیان کرده: « دو نوع حرکت را "حرکت عارضی" می نامند:
نوع یکم حرکتی که به منظور "دفع التقاء ساکنین" به حرفی داده می شود، مانند: اِخْشَیِ اللهَ، اِخْشَیَنْ، اِخْشَوُنَّ.
نوع دوم حرکتی که به حرفی به خاطر حرف پس از آن داده می شود، و آن سه حرکت زیر است: فتحه قبل از الف، فتحه قبل از علامت تثنیه اسم (انِ - یْنِ)، کسره قبل از یاء نسبت، مانند: أتَیَا، أَخَوانِ، أَخَوَیْنِ، عَلَوِیٌّ.»
بیان صرف میر: در بحث اجوف واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی قَوْل در قسمت ماضی معلوم آمده است: « اصل قالَ، قَوَلَ بود؛ "واو" حرف عله متحرک ماقبل مفتوح را قلب به الف کردند، قالَ شد.»
همچنین در ادامه ی همان بخش از کتاب صرف میر در قسمت مستقبل مجهول آمده است: « اصل یُقالُ یُقْوَلُ بود؛ واو حرف عله ی متحرک، ماقبلش حرف صحیح و ساکن؛ فتحه ی واو را به ماقبل دادند. "واو" در موضع حرکت بود، ماقبلش مفتوح؛ قلب به الف کردند یُقالُ شد. »
همچنین در بحث اجوف یایی از باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی بَیْع در قسمت ماضی معلوم آمده است: « اصل باعَ بَیَعَ بود؛ یاءحرف عله متحرک ماقبل مفتوح قلب به الف کردند؛ باعَ شد. »
همچنین در بحث اجوف یایی از باب فَعِلَ یَفْعَلُ از ماده ی خَوْف آمده است: « اصل یَخافُ یَخْوَفُ بود،"واو" حرف عله متحرک ماقبلش حرف صحیح و ساکن؛ فتحه ی واو را به ماقبل دادند. "واو" در موضع حرکت ماقبل مفتوح را قلب به الف کردند یَخافُ شد. »
مقایسه:1. کلّیت بیان این قاعده در هر دو کتاب یکی است با این تفاوت که در صرف میر به شرط فاءالفعل بودن حرف عله اشاره ای نشده است که البته این را می توان از مثال ها دریافت.
2. شرط حرکت عارضی و اینکه به طورکلی حرکت عارضی چیست، و نیز آوردن مثال های خلاف قاعده از دیگر امتیازات صرف ساده نسبت به صرف میر در بیان این قاعده است.
قاعده نهم:
بیان صرف ساده: « "الف" ماقبل مضموم قلب به "واو" و "الف" ماقبل مکسور قلب به "یاء" می شود، مانند: (قابَلَ←) قُابِلَ←قُوبِلَ، (مِصْباح←) مُصَیْبِاح←مُصَیْبیح.»
بیان صرف میر:در یکی از فصل های ابتدایی کتاب، قبل از ورود به بحث معتل، راجع به چگونگی ساخت فعل مجهول چنین آمده است: « در باب مفاعله، فاءالفعل را مضموم کنند و عین الفعل را مکسور؛ لکن چون فاء مضموم شود الف منقلب گردد به واو؛ چون: ضُورِبَ، ضُورِبا، ضُورِبُوا تا آخر.[...] در باب تفاعل الف منقلب گردد به واو؛ چون: تُعُوهِدَ، تُعُوهِدا، تُعُوهِدوا تا آخر.[...] در باب افعیلال، همزه و عین مضموم شوند و لام اول مکسور و الف منقلب گردد به واو؛ چون: اُحْمُورَّ، اُحْمُورّا، اُحْمُورّوا تا آخر.   »
مقایسه: هر سه مثالی که در صرف میر مرتبط با این قاعده ی صرف ساده آمده است، مربوط می شود به قسمت اول قاعده ی نهم صرف ساده، یعنی قلب به واو شدن الف ماقبل مضموم؛ لکن راجع به قلب به یاء شدن الف ماقبل مکسور در صرف میر بحثی نشده است.
قاعده دهم:
بیان صرف ساده: « حرف عله ساکن در التقاء با حرف صحیح وساکن پس از خود، چنانچه هر دو در یک کلمه باشند حذف می شود، مانند: قُوْلْ←قُلْ، بِیْعْ←بِعْ، خَافْ←خَفْ، مگر اینکه ساکن اول حرف مد یا لین و ساکن دوم مدغم باشد، مانند: دابَّة و دُوَیْبَّة.
دو ساکن واقع در یک کلمه چنانچه هر دو، حرف عله باشند، ساکن دوم حذف می شود، مانند: (مَبْیُوْع، اسم مفعول اجوف یائی←) مَبُیْوْع←مَبُیْع(←مَبیع)، مگر اینکه ساکن دوم علامت(ضمیر) جمع مذکر یا مفرد مؤنث مخاطب باشد که در این صورت ساکن اول حذف خواهد شد، مانند: (یَرْمِیُوْنَ←) یَرْمُیْوْن←یَرْمُوْن، (تَرْمِیِیْنَ←) تَرْمِیْیْنَ←تَرْمِیْنَ.»
در ذیل قاعده دهم در قالب تبصره آمده است: « حرکت حرف صحیح پس از حرف عله ساکن، در دو مورد سکون به حساب می آید و زایل کننده ی زمینه این قاعده نمی شود:
1.    حرفی که به صورت ساکن وضع شده و به خاطر واقع شدن پیش از الف حرکت عارضی به خود گرفته است، مانند: تاء در مثل دَعَتَا.
2.    حرف ساکنی که به خاطر دفع التقاء ساکنین حرکت عارضی به خود گرفته است، مانند: قُلِ الْحَقَّ و سَلِ الْعالِمَ.
در غیر دو مورد مذکور متحرک شدن حرف صحیح – هر چند حرکت آن عارضی باشد – زایل کننده زمینه این قاعده خواهد شد، مانند: قُوْلا و بیعا. »
بیان صرف میر:در بحث اجوف واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی قَوْل در قسمت امر حاضر آمده است: «اصل قُل اُقْوُل بود مأخوذ است از تَقْوُلُ؛ چون تاء را انداختند، مابعد آن سا کن بود،  همزه مضمومه به متابعت عین در اولش درآوردند و آخرش را وقف کردند اُقْوُل؛ ضمه بر واو ثقیل بود نقل کردند به ماقبلش؛ پس واو به التقاء ساکنین افتاد اُقُل شد. با وجود حرکت قاف از همزه مستغنی شدند، همزه را نیز انداختند قُل شد، تو را رسد که گویی: قُل مأخوذ است از تَقُولُ چون تاء را انداختند لام الفعل به وقفی ساکن گشت و واو به التقاء ساکنین بیفتاد قُل شد. »
در ادامه ی همین بخش از کتاب صرف میر در قسمت اسم مفعول آمده است: « اصل مَقُولٌ، مَقوُولٌ بود؛ ضمه بر واو ثقیل بود به ماقبل دادند، یک واو به التقاء ساکنین بیفتاد. نزد بعضی واو اصلی بیفتاد مَقُولٌ شد بر وزن مَفُولٌ. و نزد بعضی واو زائد افتاد مَقُولٌ شد بر وزن مَفُعلٌ.»
در پایان بحث اجوف آمده است: « اصل مَبیعٌ مَبیُوعٌ بود؛ ضمه بر یاء ثقیل بود، به ماقبل دادند. پیش بعضی، یاء افتاد مَبُوع شد. "واو" را قلب به یاء کردند و ماقبل یاء را مکسور کردند تا مشتبه نشود به اجوف واوی؛ پس مَبیعٌ شد بر وزن مَفیلٌ. و پیش بعضی، واو زاید افتاد ضمه ی باء را بدل به کسره کردند، مَبیعٌ شد بر وزن مَفِعلٌ.»
همچنین در بحث ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی دعاء و دَعْوَة در قسمت مستقبل معلوم آمده است: « اصل یَدْعُوْنَ جمع مذکر یَدْعُوُوْنَ بود؛ضمه بر "واو" ثقیل بود انداختند؛ واو که لام الفعل بود به التقاء ساکنین بیفتاد یَدْعُوْنَ شد بر وزن یَفْعُونَ.»
در بحث ناقص یایی از باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی رَمی در قسمت مستقبل معلوم آمده است: « [...] واحده ی مؤنث مخاطب در اصل ترمِیینَ بود؛ کسره بر یاء ثقیل بود حذف کردند، پس یائی که لام الفعل بود به التقاء ساکنین افتاد تَرمین شد بر وزن تَفْعِینَ .»
همچنین در بحث ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی دعاء و دَعْوَة در قسمت ماضی معلوم حرکت عارضی را اینگونه بیان کرده است: « اصل دَعَتا دَعَوَتا بود؛ واو منقلب به الف شد و الف به التقاء ساکنین بیفتاد دَعَتا شد؛ زیرا که حرکت تاء اصلی نیست که در واحد ساکن بوده. »
مقایسه:1. از قسمت اول قاعده که در هر دو کتاب به التقاء ساکنین اشاره شده است با این تفاوت که صرف میر این شرط که دو ساکن در یک کلمه باشند را مطرح نکرده است.
2. در رابطه با قسمت دوم قاعده، در ساخت افعال مثل یَدْعُوْنَ و تَرمینَ، صرف میر همان بیان صرف ساده را دارد، اما در ساخت اسم مفعول، صرف میر دو قول را مطرح کرده است: یکی حذف عله ی اول و دیگری حذف عله ی دوم، که از دید صرف ساده قول دوم یعنی حذف دومین عله ی ساکن پذیرفته است مگر زمانی که دومی ضمیر باشد.
3. در رابطه با تبصره های قاعده ی دهم صرف ساده باید گفت که صرف میر به نوعی به تبصره ی اول اشاره ای دارد(مثال دَعَتا) اما به تبصره ی دوم و توضیحی که صرف ساده در ادامه ی آن آورده اشاره ای نشده است.
4. نکته ای که لازم به ذکر است، در ساخت امر از ماده ی قول، صرف میر دو بیان متفاوت آورده که از دید صرف ساده بیان دوم(ابتدا نقل حرکت واو به ماقبل و سپس انداختن تاء) صحیح می باشد، که البته در اینجا بیان قول های متفاوت را  میتوان از امتیازات صرف میر دانست.


فصل دوم: قواعد خصوصی مثال، اجوف ،  ناقص و لفیف
قاعده اول  خصوصی مثال:
بیان صرف ساده: «در مصدر -و اسم مصدر- مثال واوی چنانچه بر وزن "فِعْل" باشد، غالباً واو فاءالفعل پس از نقل حرکت آن به مابعد می افتد و به جای آن یک تاء(ة) در آخر کلمه آورده می شود و ماقبل تاء مفتوح می گردد، مانند: وِعْد←عِدَة، وِصْل←صِلَة، وِصْف←صِفَة، به خلاف مثل: وِرْد.
این قاعده گاهی در مصدر -و اسم مصدر- بر وزن "فَعْل" مثال واوی نیز جاری می شود، مانند: وَسْع←سَعَة، وَضْع←ضَعَة و غالباً نیز جاری نمی شود، مانند: وَقْت، وَزْن، وَعْد و ... . »
بیان صرف میر: راجع به این قاعده در صرف میر بحثی نشده است و حتی مثالی هم وجود ندارد.


قاعده دوم خصوصی مثال:
بیان صرف ساده: « فاءالفعل مضارع معلوم مثال واوی ای که بر وزن "یَفْعِلُ" باشد حذف می شود، مانند: یَوْعِدُ←یَعِدُ، به خلاف دو وزن دیگر مضارع معلوم (یَفْعَلُ و یَفْعُلُ) که فاءالفعل حذف نمی شود، مانند یَوْجَلُ و یَوْجُهُ.»
همچنین در ذیل این قاعده در قبال تبصره ای آمده: « فاءالفعل چند مضارع مفتوح العین مثال واوی نیز استثناءً حذف شده است. آنها عبارتند از: یَدَعُ، یَذَرُ، یَرَعُ، یَزَعُ، یَسَعُ، یَضَعُ، یَطَأُ، یَقَعُ، یَهَبُ، یَلَعُ، یَلَغُ. در برخی از این موارد ابقاء فاءالفعل نیز شنیده شده است، مانند: یَوْرَعُ، یَوْسَعُ، یَوْضَعُ.
امر معلوم مثال واوی در حذف فاءالفعل و عدم حذف آن، تابع مضارع معلوم است، مانند: یَعِدُ←لِیَعِدْ؛ تَعِدُ←عِدْ، یَذَرُ←لِیَذَرْ، تَذَرُ←ذَرْ؛ یَوْجَلُ←لِیَوْجَلْ، تَوجَلُ←اِوجَل←ایجَل؛ یَوجُهُ←لِیَوجُه، تَوجُهُ←اُوجُه.
فاءالفعل مثال واوی در مضارع مجهول و امر مجهول مطلقا حذف نمی شود، میگوییم: یُوعَدُ، لِیُوعَد، لِتُوعَد؛ ...
توجه کنید قلب واو در یَفْعَلُ  مثال واوی (مضارع معلوم مفتوح العین)، به الف یا یاء، جایز دانسته شده است، مانند: یَوجَلُ←یاجَلُ یا یَیجَلُ ...»
بیان صرف میر:در بخش مثال واوی از باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی وَعد در قسمت مستقبل معلوم آمده است: « اصل یَعِدُ، یَوعِدُ بود؛ واو واقع شده بود میانه ی یاء مفتوحه و کسره ی لازمه؛ ثقیل بود انداختند، یَعِدُ شد؛ و با تاء و نون و همزه نیز انداختند برای موافقت باب.»  صیغ امر آن را فقط صرف کرده و توضیحی راجع به آن ها نیاورده است.
همچنین در همان بخش در قسمت مستقبل مجهول آمده است: «یُوعَدُ یُوعَدانِ یُوعَدُونَ تا آخر. واو محذوفه به جای خود آمد زیرا که کسره ی عین زایل شد.»
و نیز در بخش مثال واوی از باب فَعَلَ یَفْعَلُ از ماده ی وَضع آمده است: «اصل یَضَعُ یَوْضِعُ بود؛ واو را انداختند چنانکه در یَعِدُ؛ پس کسره ی عین الفعل را به فتحه بدل کردند به جهت تثاقل حرف حلق.»
در یکی از فصل های این کتاب آمده است: « بدان که فَعَلَ یَفْعَلُ مشروط است به آنکه عین الفعل یا لام الفعل او حرفی باشد از حروف حلق؛ و آن شش است: همزه و هاء و عین و غین و حاء و خاء. و "واو" در مثال این باب چون وَضَعَ یَضَعُ بیفتد در مستقبلش؛ زیرا که در اصل یَوْضِعُ بود؛ "واو" افتاد چنانکه در یَعِدُ؛ بعد از آنکه کسره را بدل به فتحه کردند؛ از جهت تثاقل حرف حلق، به خلاف وَجِلَ یَوجَلُ که واو باقی است به حال خود.»
مقایسه: 1. بیان کلی قاعده طبق هر دو کتاب یکسان است با این تفاوت که در صرف میر علت اجرای قاعده را ثقالتِ قرار گرفتن واو در کنار یاء مفتوحه و کسره ی لازمه می داند، حال آنکه در صرف ساده به علت اجرای قاعده اشاره ای نشده است.
2. برای امر، در صرف میر فقط مثال زده ولی در صرف ساده در قالب تبصره ای جداگانه مطرح کرده است.
3. صرف میر در مضارع مجهول، علت عدم اجرای قاعده را زائل شدن کسره می داند اما در صرف ساده به آن اشاره ای نکرده است؛ و از طرفی دیگر صرف میر به خلاف صرف ساده از امر مجهول سخنی به میان نیاورده است.
4. در مثالی که از ماده ی وضع از کتاب صرف میر آورده ایم، به نظر می رسداشکالی وجود دارد چرا که اولاً با وجود اینکه مثال از ماده ی فَعَلَ یَفْعَلُ است، بیان می کند که اصل یَضَعُ، یَوْضِعُ بوده است و بعد کسره را به فتحه بدل کرده، ثانیاً  با مراجعه به لغت دریافتیم که وزن مضارعِ ماده ی وَضع،یَفْعَلُی باشد نه یَفْعِلُ .
5. در رابطه با بند آخری که از کتاب صرف میر آورده ایم همانطور که مشهود است، تبصره ای که صرف ساده در آن به بیان استثناءات قاعده پرداخته را صرف میر در قالب یک قاعده مطرح کرده است که البته برخی استثنائات صرف ساده را شامل نمی شود، از جمله: یَدَعُ، یَرَعُ، یَلَعُ و ...؛لازم به ذکر است که این قاعده هم شامل اشکالی که در بند قبلی(بند چهارم) مطرح کردیم می شود.
6. در صرف میر به خلاف صرف ساده، سخنی از جواز قلب واو به الف یا یاء در یَفْعَلُ به میان نیامده است.
قاعده اول خصوصی اجوف:
بیان صرف ساده: « فاءالفعل ماضی(معلوم و مجهول) اجوف ثلاثی مجرد، در صیغه های 6 تا 14 در صورتی که مضارع آن یَفْعُلُ (مضموم العین) باشد مضموم و در صورتی که مضارع آن یَفْعَلُ یا یَفْعِلُ باشد، مکسور می شود.
بنابراین: در ماضی معلوم السَّوق که فعل آن از باب فَعَلَ یَفْعُلُ است می گوییم: ساقَ ساقا ساقُوا ساقَت ساقَتا سُقنَ سُقتَ ...  و در مجهول آن می گوییم: سیقَ سیقا سیقُوا سیقَت سیقَتا سُقنَ سُقتَ... »
و در ذیل این قاعده در قالب دو تبصره آمده است: « 1. فعل ماضی "ماتَ" را نظر به اینکه مضارع آن هم بر وزن یَفْعَلُ آمده است و هم بر وزن یَفْعُلُ دو گونه می توان صرف کرد: 1) ماتَ... مِتنَ، 2) ماتَ... مُتنَ.
2. در فعل ماضی "لیسَ" فاءالفعل(ل) در همه ی صیغه ها مفتوح است، میگوییم: لَیسَ لَیسا لَیسُوا لَیسَت لَیسَتا لَسنَ لَستَ ... »
بیان صرف میر:در بحث اجوف واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی قَوْل در قسمت ماضی معلوم آمده است: «قُلنَ در اصل قَوَلنَ بود چون واو منقلب به الف شد و الف به التقاء ساکنین بیفتاد قَلنَ شد؛ فتحه ی قاف را بدل کردند به ضمه تا دلالت کند بر آنکه عین الفعل که از اینجا افتاده است، واو بوده نه یاء. و همچنین است حال تا آخر.»
در ادامه ی همین بخش از کتاب صرف میر در قسمت ماضی مجهول آمده است: «قیلَ در اصل قُوِلَ بود؛ کسره بر واو ثقیل بود به ماقبل دادند؛ بعد از سلب حرکت ماقبل، واو منقلب شد به یاء؛ قیل شد و همچنین است تا قُلنَ. و درقُلنَ تا آخر، واو به التقاء ساکنین بیفتاد و ضمه ی اصلی واو باز پس آمد تا دلالت کند بر اینکه عین الفعل که افتاده است واو بود نه یاء.»
در بحث اجوف یایی از باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی بَیْع در قسمت ماضی معلوم آمده است: «اصل باعَ بَیَعَ بود؛ یاء حرف علة متحرک ماقبل مفتوح قلب به الف کردند، باعَ شد. و همچنین است حال تا بِعنَ و در بِعنَ تا آخر، الف به التقاء ساکنین بیفتاد، فتحه ی باء را بدل کردند به کسره تا دلالت کند بر اینکه عین الفعل که افتاده است یاء بوده است نه "واو". »
در ادامه ی همان بحث در قسمت ماضی مجهول آمده است: «اصل بیعَ بُیِعَ بود؛ کسره بر یاء ثقیل بود به ماقبل دادند؛ بعد از سلب حرکت ماقبل بیعَ شد. و در بِعنَ تا آخر، یاء به التقاء ساکنین بیفتاد. و صورت معلوم و مجهول و امر یکسان بود و در اصل مختلف؛ اصل بِعن معلوم بَیَعنَ و اصل بِعنَ مجهول بُیِعنَ و اصل بِعنَ امر اِبیِعنَ بوده است.»
در بحث اجوف واوی از باب فَعِلَ یَفْعَلُ از ماده ی خوف در قسمت ماضی معلوم آمده است: «اصل خِفنَ خَوِفنَ بود، کسره بر واو ثقیل بود به ماقبل دادند، بعد از سلب حرکت ماقبل، واو به التقاء ساکنین بیفتاد خِفنَ شد. و در این موضع بناء باب را رعایت کردند که اصلش فَعِلَ است نه دلالت بر محذوف چنانکه در قُلنَ کردند.»
مقایسه:1. عمده ترین تفاوت بیان این دو کتاب در رابطه با این قاعده در علت اجرای قاعده است؛
صرف ساده، علت یا به عبارت دیگر شرط آن را حرکت عین الفعل در مضارع می داند که در هر حالتی متفاوت است. اما صرف میر در هر بابی از ابواب ثلاثی مجرد، علت متفاوتی بیان کرده به این صورت که، در باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی قَوْل، علت تبدیل فتحه ی قاف به ضمه، واو محذوف، در باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی بَیْع، علت تبدیل فتحه ی باء به کسره، یاء محذوف و در باب فَعِلَ یَفْعَلُ از ماده ی خوف، علت مکسور بودن فاءالفعل از صیغه ی 6 به بعد، رعایت بناء باب دانسته شده است.
2. دو تبصره ای که صرف ساده در ذیل قاعده آورده را در صرف میر نیافتیم.

قاعده دوم خصوصی اجوف:
بیان صرف ساده: «در وزن "فِعال" مصدر اجوف واوی ثلاثی مجرد، واو عین الفعل غالباً قلب به یاء می شود، مانند: صامَ صِیاماً، نامَ نِیاماً، قامَ قِیاماً. غیرغالب مانند: لاذَ لِواذاً.»
در ذیل این قاعده در قالب توجه آمده است: « تغییراتی که بر اساس قواعد عمومی اعلال در صیغه های مختلف اجوف ثلاقی مجرد پدید می آید، به این شرح است:
الف) در پنج صیغه نخست ماضی معلوم، قاعده هشتم جاری می شود و در بقیه صیغه ها پس از قاعده هشتم، قاعده دهم جاری می گردد.
ب) در همه ی صیغه های مضارع معلوم وزن یَفْعَلُ نخست قاعده 1 و سپس قاعده 8 و در دو صیغه ی 6 و12 آن پس از دو قاعده مذکور قاعده10 جاری می شود، و در همه ی صیغه های مضارع معلوم دو وزن دیگر(یَفْعِلُ و یَفْعُلُ) قاعده 1 و در دو صیغه 6 و 12 آنها پس از قاعده 1 قاعده 10 جاری می شود.
ج) به خاطر اجرای قاعده های 1 و 10، امر یَقُولُ را چنین صرف می کنیم:
لِیَقُل، لِیَقُولا لِیَقُولوا  [...].
همچنین سیقَ (مجهول ساقَ) سُوِقَ بوده که به خاطر اجرای قاعده های 2 و 4 بدین صورت در آمده است، و بیعَ (مجهول باعَ) بُیِعَ بوده که به دلیل اجرای قاعده 2 چنین شده است، و همین طور...»
بیان صرف میر:راجع به این قاعده در صرف میر بحثی نشده و حتی مثالی هم وجود ندارد.
قاعده خصوصی ناقص:
بیان صرف ساده: « در امر -ومضارع مجزوم- آن در صیغه های 1، 4، 7، 13، 14 که علامت رفع، ضمه ی لام الفعل است، خود لام الفعل می افتد.»
بیان صرف میر:در بحث ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفْعُلُ از ماده ی دعاء و دَعْوَة در ادامه ی قسمت مستقبل معلوم آمده است: «چون حروف جازمه درآید، گویی: لم یَدْعُ، لم یَدْعُوا، لم یَدْعُوا تا آخر. "واو" در پنج لفظ بیفتد به جزمی و نون ضمیر بر حال خود باقی باشد و نونهای عوض رفع به جزمی بیفتند.»
مقایسه:بیان این دو کتاب در مورد این قاعده تفاوت خاصی ندارد.
لفیف:
بیان صرف ساده: « لفیف بر دو قسم است: لفیف مفروق و لفیف مقرون. فعل لفیف مفروق ثلاثی مجرد به لحاظ فاءالفعل مانند مثال و به لحاظ لام الفعل مانند ناقص است، لذا علاوه بر قواعد عمومی اعلال ، قواعد خصوصی مثال و ناقص نیز در آن جاری می شود. به نمون ی زیر توجه فرمایید:
الوَقی(لفیف مفروق از باب فَعَلَ یَفْعِلُ): ماضی معلوم: وَقی...، مضارع معلوم: یَقِی...، امر معلوم: لِیَقِ... قِ... و مجهول آن ها به ترتیب: وُقِیَ... یُوقی... لِیُوقِ... می باشد.» (در پاورقی صرف ساده از کتاب جامع المقدمات آمده: صیغه ی هفتم امر(صیغه ی اول امر حاضر) لفیف مفروق چنانچه از مضارع یَفْعِلُ و فاءالفعل آن "واو" باشد به جهت جریان قواعد خصوصی مثال و ناقص، یک حرفی خواهد شد، مانند: یَفی←فِ، یَئی←إِ. یادآور می شود که چنانچه از کلمه ای بر اثر اجرای قواعد اعلال تنها یک حرف باقی بماند و در کلام بر آن کلمه وقف شود، "هاء سکت" وجوباً به آخر آن ملحق می گردد، قِ←قِه، فِ←فِه و....)
«لفیف مقرون گرچه به لحاظ عین الفعل مانند اجوف و به لحاظ لام الفعل در حکم ناقص است، اما در ماضی، مضارع و امر آن فقط احکام ناقص(قواعد عمومی اعلال و قاعده ی خصوصی ناقص) جاری می شود و در عین الفعل آن نه تنها قاعده ی خصوصی اجوف اجرا نمی شود بلکه قواعد عمومی اعلال نیز جاری نخواهد شد. به نمونه ی زیر توجه فرمایید:
اَللَّوی (لفیف مقرون از باب فَعَلَ یَفْعِلُ): ماضی معلوم: لَوی...، مضارع معلوم: یَلوی...، امر معلوم: لِیَلوِ...اِلوِ... و مجهول آن ها به ترتیب: لُوِیَ... یُلوَی... لِیُلوَ... می باشد.»
و بعد از آن در قالب یک تبصره و یک توجه آمده است: « تبصره: در دو ماده ی الحیاة و العَیّ که فعل آن ها هم مضاعف است و هم لفیف مقرون، علاوه بر حکم بالا این خصوصیت نیز وجود دارد که ادغام فقط در پنج صیغه ی نخست ماضی معلوم و مجهول آن ها جایز بلکه راجح است و در هیچ یک از صیغه های مضارع معلوم و مجهول و امر آن ها، ادغام صورت نمی گیرد.
توجه کنید: هریک از افعال ثلاثی مجرد معتل(مثال، اجوف، ناقص، لفیف مفروق و لفیف مقرون) از بابهای مشخصی آمده اند.»  (در کتاب صرف ساده به بیتی از شیخ بهایی راجع به این بابها اشاره کرده که در پاورقی مفصل راجع به آن توضیح داده است.)
بیان صرف میر: در این کتاب درباره ی بحث لفیف بیان کرده است که لفیف مفروق از سه باب آمده(فَعَلَ یَفْعِلُ، فَعِلَ یَفْعَلُ، فَعِلَ یَفْعِلُ) و مثال زده و لفیف مقرون از دو باب آمده(فَعِلَ یَفْعَلُ، فَعَلَ یَفْعِلُ) و مثال زده و فقط در بخش لفیف مفروق از باب فَعَلَ یَفْعِلُ از ماده ی وَقی درقسمت مستقبل معلوم این توضیح را آورده است: « اصل یَقی یَوقِیُ بود؛ واو افتاد چنانکه در یَعِدُ گفته شد؛ پس حکم واوی وی حکم مثال است و حکم یایی وی حکم یایی ناقص است. »
مقایسه:1. در صرف میر بابهایی که در آن ها فعل لفیف وجود دارد را نام برده اما صرف ساده در پاورقی به آنها اشاره کرده، در این کتاب(صرف میر) مختصری هم به حکم لفیف مفروق اشاره شده است.
2. و موارد زیر را می توان از امتیازات بیان صرف ساده نسبت به صرف میر در این قاعده دانست:
الف) مطرح نمودن چگونگی وضعیت فعل امر لفیف و وجوب الحاق هاء سکت هنگام وقف بر آن؛
ب) بیان وضعیت لفیف مقرون و چگونگی اعلال در فعل های لفیف مقرون؛
ج) اشاره به دو ماده ی خاص الحیاة و العیّ و وضعیت اعلال در آن ها.


خاتمه: نتیجه گیری
-    قواعد اعلال در کتاب صرف ساده با تبویب خاصی دسته بندی شده و بعد از بیان هر قاعده مثال های مربوط آمده است و در صورت وجود مثال های خلاف قاعده، آن ها را نیز ذکر کرده است، اما در کتاب صرف میر برای اقسام مختلف کلمه ی معتل(مثال، اجوف، ناقص و لفیف) در فصل های جداگانه مثال آورده و بعد از صرف آن ها، اگر مشمول قاعده ای شده اند، آن ها را بیان کرده است.
-    صرف میر در برخی موارد قاعده ی اجرا شده را ذکر نکرده و در برخی موارد هم مثال خلاف قاعده را نیاورده است.
-    بیان علت اجرای بسیاری از قواعد از امتیازات صرف میر نسبت به صرف ساده است.
-    در سیر اجرای برخی قواعد بر روی بعضی کلمات نظر صرف میر و صرف ساده با یکدیگر متفاوت است که البته نتیجه ی نهایی یکی است مثل سیر اجرای قاعده در یَدْعُوُوْنَ
-    صرف میر برخی قواعد ذکر شده در صرف ساده را ذکر نکرده و برخی را نیز ناقص ذکر کرده است، در چند مورد هم صرف میر، اقوال مختلف را بیان کرده و بیان کاملتری دارد، در مواردی هم بیان هر دو کتاب یکسان است.
-    یک قاعده در صرف میر ذکر شده که صرف ساده آن را در قالب تبصره ای با عنوان استثنائات قاعده ی دوم خصوصی مثال آورده است و آن اینکه: "در مثال واوی از باب فَعَلَ یَفْعَلُ که عین الفعل یا لام الفعل آن یکی از حروف حلقی(همزه و هاء، عین و غین، حاء و خاء) باشد، واو فاءالفعل در مضارع می افتد مثل یَوضَعُ←یَضَعُ." (همانطور که گفته شد به نظر میرسد بیان این قاعده در صرف میر دارای اندکی اشکال است) البته برخی استثنائات ذکر شده در صرف ساده مشمول این قاعده نمی شوند، بنابراین از این قاعده هم استثناء می شوند مثل یَولَعُ←یَلَعُ.
-    با در نظر گرفتن بیان قاعده ی پنجم صرف ساده و بعضی مثال های صرف میر، به قاعده ی جدیدی رسیدیم: "واو اگر حرف چهارم به بعد کلمه و ماقبلش غیر مضموم باشد، قلب به یاء می شود" مانند: داعِوَة←داعِیَة
-    به نظر می رسد امثال قاعده ی فوق را می توان با دقیق تر شدن در مثال های صرف میر به دست آورد که این مسأله و همچنین بررسی مباحث صرفی (به ویژه قواعد اعلال) در کتب ادبیاتی دیگر از جمله شرح رضی بر شافیه، نحو وافی و ... می توانند موضوعات خوبی برای پژوهش های آینده باشند.





منابع
1-    مدرس افغانی، محمدعلی، متن مصحّح جامع المقدمات، نشر هجرت، چاپ شانزدهم، قم، 1388
2-    لویس معلوف، المنجد(فرهنگ بزرگ جامع نوین)، مترجم: احمد سیّاح، 2جلدی، هشتم، نشراسلام، تهران،1387.
3-    طباطبایی،محمدرضا،صرف ساده،دارالعلم،چاپ86،قم،
1394


مدرسه علمیه حقانی

استفاده از مطالب این سایت بلامانع می باشد.